ശബരിമല ധർമ്മശാസ്താക്ഷേത്രത്തിലെ യുവതീപ്രവേശം

വിക്കിപീഡിയ, ഒരു സ്വതന്ത്ര വിജ്ഞാനകോശം.
Jump to navigation Jump to search
ശബരിമല ക്ഷേത്രം, യുവതീപ്രവേശം ഇവിടെ നിയമപ്രകാരം വിലക്കപ്പെട്ടിരുന്നു

കേരളത്തിലെ ശബരിമല ശ്രീ ധർമ്മശാസ്താക്ഷേത്രത്തിൽ, പത്ത് വയസ്സിനും അമ്പത് വയസ്സിനും ഇടയിലുള്ള യുവതികൾക്ക് 1991 - 2018 കാലയളവിൽ പ്രവേശനവിലക്ക് നിയമപ്രകാരം നിലനിന്നിരുന്നു.[1] വർഷങ്ങൾ നീണ്ട കോടതി വ്യവഹാരങ്ങൾക്കൊടുവിൽ 29 സെപ്റ്റംബർ 2018-ന് സുപ്രീം കോടതി ഈ പ്രവേശനവിലക്ക് എടുത്തുകളഞ്ഞു. അതോടെ ശബരിമല ധർമ്മശാസ്താക്ഷേത്രത്തിലെ യുവതീപ്രവേശം സാദ്ധ്യമാണ്.[2] ഉണ്ടായിരുന്ന വിലക്ക് ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദം 14 (സമത്വത്തിനുള്ള അവകാശം), അനുച്ഛേദം 25 (വിശ്വാസസ്വാതന്ത്ര്യം) എന്നിവക്ക് എതിരായിരുന്നുവെന്നും സുപ്രീം കോടതിയുടെ ഭരണഘടനാബെഞ്ച് വിധിച്ചു.[3][4] ഈ വിധി ഒരു വിഭാഗത്തിന്റെ ശക്തമായ എതിർപ്പിനും വഴിവെച്ചു.[5] ഏതാനും സ്ത്രീകൾ എതിർപ്പുകളും ഭീഷണികളും അവഗണിച്ച് ക്ഷേത്രപ്രവേശനത്തിന് ശ്രമിച്ചെങ്കിലും സന്നിധിയിലെത്താൻ ആദ്യം സാധിച്ചിരുന്നില്ല.[6][7] ബിന്ദു അമ്മിണി, കനകദുർഗ എന്നിവർ 2019 ജനുവരി 2-ന് ശബരിമല സന്നിധാനത്ത് നടത്തിയ പ്രവേശമാണ്, ഈ വിധിക്കുശേഷം നടന്ന യുവതികളുടെ ആദ്യത്തെ ശബരിമലപ്രവേശം.[8][9][10]

പശ്ചാത്തലം[തിരുത്തുക]

ഐതിഹ്യപ്രകാരം ശബരിമലയിലെ ദേവനായ അയ്യപ്പൻ, ബ്രഹ്മചാരിയായിരുന്നു.[11][12][13][14] വിവാഹം കഴിക്കുകയാണെങ്കിൽ മാളികപ്പുറത്തമ്മ എന്ന യുവതിയെ വിവാഹം കഴിക്കാമെന്ന് അയ്യപ്പൻ വാക്ക് കൊടുത്തിരുന്നു എന്ന് വിശ്വാസമുണ്ട്.[15] എന്നാൽ കൊട്ടാരത്തിൽ ശങ്കുണ്ണിയുടെ ഐതിഹ്യമാലയിൽ മാളികപ്പുറം ഭദ്രകാളിയെ കുടിയിരുത്തിയിരിക്കുന്ന സ്ഥലമാണെന്ന ഐതിഹ്യമാണുള്ളത്.(൧)

മാസമുറ പ്രായം എന്ന കണക്കിൽ പത്ത് വയസ് മുതൽ അമ്പത് വയസ് വരെ പ്രായമുള്ള സ്ത്രീകളെയാണ് ഇത്തരത്തിൽ ശബരിമലയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിൽ നിന്നും തടഞ്ഞിരുന്നത്. തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡ് 1952-ൽ യുവതീ പ്രവേശം തടയണമെന്ന് നിർദ്ദേശം വെച്ചിരുന്നു, എന്നാൽ ഇത് പൊതുവേ അവഗണിക്കപ്പെടുകയാണുണ്ടായത്. വ്രതം പൂർത്തിയാക്കി ഇരുമുടി എടുത്ത് ശബരിമല കയറുന്നത് പതിനെട്ടാംപടി വഴി ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിനാണെന്നും അല്ലാത്തവർക്ക് വടക്കേ നടവഴി ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കാം എന്നുമുള്ള ആചാരപ്രകാരം, 1991-ൽ കേരള ഹൈക്കോടതി യുവതീപ്രവേശനം നിരോധിക്കുന്നതിന് മുമ്പ്, നിരവധി സ്ത്രീകൾ ക്ഷേത്രത്തിൽ സന്ദർശനം നടത്തിയിരുന്നു.[16] കുട്ടികളുടെ ചോറൂണിനായും സ്ത്രീകൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കാമായിരുന്നു.[17]

അയ്യപ്പന്റെ മറ്റൊരു രൂപമായ അയ്യനാർ.[18] പൂർണ്ണ, പുഷ്കല എന്നീ ഭാര്യമാർക്കൊപ്പം ഇരിക്കുന്നു. ഏഴാം നൂറ്റാണ്ട്, തമിഴ്‌നാട്.

വിവിധ ഹൈന്ദവസംഘടനകൾ മുമ്പ് ശബരിമലയിൽ യുവതികൾ പ്രവേശിക്കുന്നതിനെ അനുകൂലിച്ച് നിലപാടെടുത്തിരുന്നു. അന്ന് ആർ.എസ്.എസ്. സംസ്ഥാന നേതാവായിരുന്ന ഒ. രാജഗോപാൽ 1999-ലെ മാതൃഭൂമി ശബരിമല തീർത്ഥാടന സപ്ലിമെന്റിൽ യുവതികളെ ശബരിമലയിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കണം എന്ന് ലേഖനമെഴുതിയിരുന്നു.[19] ആർ.എസ്.എസ്. ദേശീയ നേതാവ് ഭയ്യാജിയും മുമ്പ് ശബരിമലയിൽ സ്ത്രീകൾ പ്രവേശിക്കുന്നതിന് അനുകൂലിച്ച് നിലപാടെടുത്തിരുന്നു.[20] ‘സ്ത്രീകളെ ശബരിമലയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കണമെന്ന് പറയുന്നവരെയോർത്ത് ലജ്ജ തോന്നുന്നു’ എന്നായിരുന്നു നിത്യചൈതന്യയതിയുടെ അഭിപ്രായം.[21]

ഹൈക്കോടതിയിൽ നടന്ന കേസിൽ കക്ഷികളായിരുന്ന തന്ത്രികുടുംബവും ദേവസ്വം ബോർഡും മണ്ഡലകാല-മകരവിളക്ക് കാലത്തും വിഷുപൂജയ്ക്കും മാത്രമേ യുവതികൾക്ക് ശബരിമലയിൽ പ്രവേശിക്കാൻ തടസ്സമുള്ളു എന്നും മാസപൂജയടക്കമുള്ള, ക്ഷേത്രം തുറക്കുന്ന, മറ്റ് അവസരങ്ങളിൽ യുവതികൾക്ക് വടക്കേനട വഴി ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കാവുന്നതാണ് എന്നും അന്ന് നിലപാടെടുത്തിരുന്നു. രണ്ടാം ഉമ്മൻ ചാണ്ടി സർക്കാർ നിയമിച്ച പ്രസിഡന്റ് പ്രയാർ ഗോപാലകൃഷ്ണന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ 2016-ൽ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പേര് ശബരിമല അയ്യപ്പസ്വാമി ക്ഷേത്രം എന്ന് കാണിച്ച് ബോർഡ് ഉത്തരവ് പുറത്തിറക്കി മാറ്റിയിരുന്നു.[22] ഐതിഹ്യപ്രകാരം ധർമ്മശാസ്താവിന് പൂർണ്ണ എന്നും പുഷ്കല എന്നും രണ്ട് ഭാര്യമാരുണ്ടെന്നതിനാൽ, സുപ്രീം കോടതിയിൽ കേസ് നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ ശബരിമല ധർമ്മശാസ്താക്ഷേത്രത്തിലെ ദേവൻ നൈഷ്ഠിക ബ്രഹ്മചാരി ആണ് എന്ന വാദം നിലനിൽക്കില്ല എന്ന കാരണത്താലാണിത് എന്നാരോപണമുണ്ടായിട്ടുണ്ട്.[23]

സ്ത്രീകളുടെ ക്ഷേത്രപ്രവേശനത്തിന് വയസ്സ് തെളിയിക്കുന്ന രേഖ ക്ഷേത്രനടത്തിപ്പുകാർ 2018 ജനുവരിയിൽ നിർബന്ധമാക്കിയിരുന്നു.[24]

മുമ്പ് നടന്നിട്ടുള്ള ചില സ്ത്രീപ്രവേശങ്ങൾ[തിരുത്തുക]

തിരുവിതാംകൂർ മഹാറാണിയായിരുന്ന സേതു പാർവ്വതി ബായ്, യൗവനത്തിൽ 1940 മേയ് 13-ന് ശബരിമല ക്ഷേത്രത്തിൽ വന്നതായി രേഖകളുണ്ട്.[2][25] ശബരിമലയിൽ 1986-ൽ നമ്പിനാർ കെടുവതില്ലൈ എന്ന ചലച്ചിത്രത്തിനായി ജയശ്രീ, സുധ ചന്ദ്രൻ, അനു, വടിവുക്കരസി, മനോരമ എന്നീ നടിമാർ പതിനെട്ടാം പടിയിൽ പ്രതിഷ്ടക്കടുത്ത് നൃത്തം ചെയ്തിരുന്നു, ഇതിന്റെ പേരിൽ നടിമാർക്കും സംവിധായകനും ദേവസ്വം ബോർഡിനുമെതിരെ നടപടികളുണ്ടായി.[26] ഷൂട്ടിങ്ങിനെ തുടർന്ന് കേരളാ ഹൈക്കോടതിയിൽ യുവതികളെ തടയണമെന്ന് ഹർജി സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടു. കർണ്ണാടകയിലെ മുൻ മന്ത്രി ജയമാല, 1986-ൽ ക്ഷേത്രം സന്ദർശിച്ചതായും, വിഗ്രഹം തൊട്ടതായും അവകാശപ്പെട്ടിരുന്നു.[27][28] ദേവസ്വം കമ്മീഷണറായിരുന്ന ജെ. ചന്ദ്രികയുടെ പേരമകളുടെ ചോറൂണ് 1990-ൽ ശബരിമലയിൽ നടക്കുകയും, അതിൽ യുവതികൾ അടക്കമുള്ളവർ ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ആ ചോറൂണിന്റെ ചിത്രമുള്ള പത്രവാർത്തയടക്കം ഹൈക്കോടതിക്ക് ചെന്ന കത്ത് ഹൈക്കോടതി പൊതുതാത്പര്യ ഹർജിയായി പരിഗണിച്ചിരുന്നു.[29] പത്തനംതിട്ട ജില്ലാകലക്ടർ വത്സലാകുമാരി 1995-ൽ ഔദ്യോഗികാവശ്യങ്ങൾക്കായി ക്ഷേത്രം സന്ദർശിച്ചിരുന്നു.[30] അതേ വർഷം തന്നെ രണ്ട് യുവതികൾ ക്ഷേത്രസന്ദർശനം നടത്തിയിരുന്നതായി റിപ്പോർട്ടുകളുണ്ട്.[30]

ശബരിമലയിലെ കരാറുകാരനായിരുന്ന സുനിൽ സ്വാമിയുടെ മദ്ധ്യസ്ഥതയിൽ സ്ത്രീകൾ പലതവണ ശബരിമലയിൽ എത്തിയതായി ആരോപണമുണ്ടായിട്ടുണ്ട്.[31][32] അന്നത്തെ മേൽശാന്തിയുടെ മകൾ 2014-ൽ വിഷുപൂജയ്ക്ക് ക്ഷേത്രം സന്ദർശിക്കുകയും രണ്ട് ദിവസം സന്നിധാനത്ത് താമസിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. പിന്നീട് ഇത് വിവാദമായതോടെ മേൽശാന്തിയുടെ ചിലവിൽ തന്നെ പരിഹാരക്രിയകൾ ചെയ്തിരുന്നു.[33]

കേരള ഹൈക്കോടതി വിധി[തിരുത്തുക]

ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെ ഇത്തരം നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഭരണഘടനയുടെ ചട്ടങ്ങൾ 15, 25, 26 എന്നിവയുടെ ലംഘനമാവില്ല. ഇത് 1965-ലെ ഹിന്ദു ക്ഷേത്രപ്രവേശന നിയമത്തിനും എതിരല്ല. ഇത് ലിംഗവിവേചനമല്ല, മറിച്ച് ഒരു പ്രത്യേക പ്രായപരിധിയിലുള്ള സ്ത്രീകളെ മാത്രമാണ് ഈ നിയന്ത്രണം ബാധിക്കുന്നത്
-ഹൈക്കോടതി വിധി[34]

സ്ത്രീ പ്രവേശനത്തെ തുടർന്ന് 1990-ൽ എസ്. മഹേന്ദ്രൻ സമർപ്പിച്ച കത്ത് പൊതുതാത്പര്യഹർജ്ജിയായി ഹൈക്കോടതി പരിഗണിക്കുകയുണ്ടായി. തുടർന്ന് ഹൈക്കോടതി യുവതികളുടെ ക്ഷേത്രപ്രവേശനം തടഞ്ഞു.[29] വിധി വന്നത് 1991 ഏപ്രിൽ 5-ന് ആണ്. നേരത്തെ സ്ത്രീകൾ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ പ്രവേശിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ശബരിമല കയറാൻ പത്ത് വയസിനും അമ്പത് വയസിനും ഇടയിൽ പ്രായമുള്ള സ്ത്രീകൾക്കുള്ള നിയന്ത്രണം ശബരിമലയിലെ കാലാതിവർത്തിയായ ആചാരമാണ് എന്ന നിഗമനത്തിലാണ് ഹൈക്കോടതി എത്തിയത്.[35] ആ നിയന്ത്രണം എല്ലാ തീർത്ഥാടനവേളയിലും നടപ്പിലാക്കേണ്ടതാണെന്നും നിർദ്ദേശിച്ചു. ഇക്കാര്യം ദേവസ്വം ബോർഡിനെ അറിയിച്ചു. ഇത് നടപ്പിലാക്കാൻ പോലീസ് ഉൾപ്പെടെയുള്ള എല്ലാ സഹായവും ദേവസ്വം ബോർഡിനു നൽകണമെന്നു കേരള സർക്കാരിനോടും നിർദ്ദേശിച്ചു.[36][37]

ഹൈക്കോടതിയുടെ 1991-ലെ ഇടപെടലിൽ ജസ്റ്റിസ് കെ.എസ്. പരിപൂർണ​​ന്റെ വ്യക്തിപരമായ താൽപര്യം പ്രകടമായിരുന്നെന്നും ഒരാൾ അദ്ദേഹത്തിനെഴുതിയ കത്ത് പൊതുതാൽപര്യ ഹർജിയാക്കിയും തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡിനെ എതിർകക്ഷിയാക്കിയും അദ്ദേഹവും ജസ്​റ്റിസ്​ കെ. ബാലകൃഷ്ണ മാരാരും കൂടി വാദം കേട്ടശേഷം 10-നും 50-നും ഇടക്ക്​ പ്രായമുള്ള സ്ത്രീകളുടെ പ്രവേശനം മൊത്തത്തിൽ നിരോധിക്കുകയായിരുന്നുവെന്നും അതിനായി സർക്കാരിന്റെയും ദേവസ്വം ബോർഡിന്റെയും അഭിപ്രായം എതിരായിരുന്നുവെങ്കിലും പന്തളം രാജവംശത്തിന്റെ പ്രതിനിധിയേയും അയ്യപ്പസേവാസംഘം പ്രതിനിധിയേയും വിളിച്ചുവരുത്തി അനുകൂല മൊഴിയെടുത്ത ശേഷം വിധി പ്രസ്താവിക്കുകയായിരുന്നുവെന്നും മുതിർന്ന മാധ്യമ പ്രവർത്തകൻ ബി.ആർ.പി. ഭാസ്കർ ആരോപിച്ചിട്ടുണ്ട്.[38] കേസ് ആദ്യം വന്നത് ജസ്റ്റിസ് കെ.ടി. തോമസും ജസ്റ്റിസ് കെ.എസ്. പരിപൂർണ്ണനും ഉൾപ്പെട്ട ബഞ്ചിലായിരുന്നെന്നും, കേസിനിടെ സ്ത്രീപ്രവേശത്തിന് അനുകൂലമായി അഭിപ്രായം പറഞ്ഞതിനോട് ജസ്റ്റിസ് പരിപൂർണ്ണൻ യോജിച്ചിരുന്നില്ലെന്നും, പിന്നീട് പരിപൂർണ്ണൻ സീനിയർ ജഡ്ജി ആയിരുന്നതിനാൽ ബഞ്ച് മാറുകയായിരുന്നെന്നും ജസ്റ്റിസ് കെ.ടി. തോമസ് വെളിപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.[39]

അന്നത്തെ നായനാർ സർക്കാരോ ദേവസ്വം ബോഡോ ഈ വിധിയെ സുപ്രീം കോടതിയിൽ ചോദ്യം ചെയ്തിരുന്നില്ല.[38]

സുപ്രീം കോടതിയിലെ ഹർജി[തിരുത്തുക]

ഇൻഡ്യൻ യങ് ലോയേഴ്സ് അസോസിയേഷനു വേണ്ടി, ഭക്തി പസ്രിജ സേഠി, ലക്ഷ്മി ശാസ്ത്രി, പ്രേരണ കുമാരി, അൽക്കാ ശർമ്മ, സുധാ പാൽ എന്നിവർ, 2006-ൽ ശബരിമലയിൽ ഒരു പ്രായത്തിലുമുള്ള സ്ത്രീകളെ തടയരുത് എന്നാവശ്യപ്പെട്ട് സുപ്രീം കോടതിയിൽ പൊതുതാൽപര്യ ഹർജി കൊടുത്തു. പ്രവേശന നിയന്ത്രണം തങ്ങളുടെ ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങൾക്ക് എതിരാണെന്ന് അവർ കോടതിയെ ബോധിപ്പിച്ചു[40]. സംഘപരിവാർ ബന്ധമുള്ളവരാണ് ഇവർ എന്ന് ആരോപിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്[41]. ഈ കേസിൽ കേരളത്തിലെ നവംബർ 2007-ൽ കേരളത്തിലുണ്ടായിരുന്ന എൽ.ഡി.എഫ്. അച്ചുതാനന്ദൻ സർക്കാർ യുവതീ പ്രവേശത്തിന് അനുകൂലമായിട്ടും, പിന്നെ വന്ന ഉമ്മൻ ചാണ്ടി യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാർ 2016 ഫെബ്രുവരി 6-ന് യുവതീ പ്രവേശത്തിന് എതിരായിട്ടും, പിന്നീട് വന്ന പിണറായി വിജയൻ സർക്കാർ 2016 നവംബർ 7-ന് യുവതീപ്രവേശത്തിന് അനുകൂലമായിട്ടും സുപ്രീംകോടതിയിൽ സത്യവാങ്മൂലങ്ങൾ സമർപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്[42].

വിധി[തിരുത്തുക]

ശബരിമലയിലെ സ്ത്രീ പ്രവേശം പരിശോധിച്ച സുപ്രീം കോടതിയിലെ അഞ്ചംഗ ഭരണഘടനാ ബഞ്ച് 2018 സെപ്റ്റംബർ 28-ന് നൽകിയ വിധി പ്രകാരം ഏത് പ്രായത്തിലുമുള്ള വനിതകൾക്ക് ഉപാധികളില്ലാതെയുള്ള പ്രവേശനം അനുവദിക്കുകയാണുണ്ടായത്. ഒരംഗത്തിന്റെ വിയോജിപ്പോടുകൂടിയ ഭൂരിപക്ഷ വിധിയായിരുന്നു ഇത്[43].

ഇത്തരം വിവേചനപരമായ ആചാരങ്ങൾ സ്ത്രീകളുടെ ആരാധനാസ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും ക്ഷേത്രപ്രവേശനസ്വാതന്ത്ര്യത്തെയും നിഷേധിക്കുന്നതായും പ്രസ്താവിക്കുന്നതിന് കോടതിക്ക് മടിയില്ല.
-സുപ്രീം കോടതി വിധി[44]

ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ആയിരുന്ന ദീപക് മിശ്ര, ജസ്റ്റിസ് ആർ.എഫ്. നരിമാൻ, ജസ്റ്റിസ് എ.എം. ഖൻവിൽക്കർ, ജസ്റ്റിസ് ഡി.വൈ. ചന്ദ്രചൂഡ്, ജസ്റ്റിസ് ഇന്ദു മൽഹോത്ര എന്നിവരായിരുന്നു ബെഞ്ചിൽ ഉണ്ടായിരുന്നത്. ജസ്റ്റിസ് ഇന്ദു മൽഹോത്ര ഭൂരിപക്ഷ വിധിയോട് വിയോജിച്ചു. ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദം 2 പ്രകാരം സമത്വത്തിനും തുല്യതയ്ക്കുമുള്ള അവകാശത്തിനെതിരാണ് നിലവിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന വിലക്കെന്ന് സുപ്രീംകോടതി കണ്ടെത്തി. ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദം 25 പ്രകാരം ഏതൊരു മതവിശ്വാസവും പാലിക്കാനുള്ള അവകാശത്തിനും എതിരായിരുന്നു വിലക്കെന്നും സുപ്രീംകോടതി നിരീക്ഷിച്ചു.

എന്നാൽ യുക്തിചിന്തക്കതീതമായി ആചാരങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കാൻ ഓരോരുത്തർക്കും സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ടെന്ന് ജസ്റ്റിസ് ഇന്ദു മൽഹോത്ര വിധിയിൽ വിയോജിച്ചു[44][45].

പ്രതികരണങ്ങൾ[തിരുത്തുക]

വിധി പുറത്ത് വന്ന ഉടൻ തന്നെ മുഖ്യമന്ത്രി പിണറായി വിജയനും എൽ.ഡി.എഫ്. സർക്കാരും വിധിയെ സ്വാഗതം ചെയ്തു. കാലതാമസവും വീഴ്ചയും ഇല്ലാതെ വിധി നടപ്പാക്കണമെന്ന് പിണറായി വിജയൻ അഭിപ്രായപ്പെട്ടു[46]. പ്രതിപക്ഷ നേതാവ് രമേശ് ചെന്നിത്തല വിധി അംഗീകരിക്കാൻ ബാദ്ധ്യസ്ഥരാണ് എന്നാണ് പ്രതികരിച്ചത്[47]. വിധിയെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നുവെന്നും സ്ത്രീകളെ കണ്ടാൽ അയ്യപ്പന്റെ ബ്രഹ്മചര്യം നഷ്ടപ്പെടും എന്ന് പറയുന്നത് അയ്യപ്പനെ അപകീർത്തിപ്പെടുത്തലാണെന്നും എം. ലീലാവതി അഭിപ്രായപ്പെട്ടിരുന്നു[48].

തന്ത്രി കുടുംബത്തെ പ്രതിനിധീകരിച്ച് കണ്ഠരര് രാജീവരര്, വിധി നിരാശാജനകമെങ്കിലും അംഗീകരിക്കുന്നു എന്നാണ് അഭിപ്രായപ്പെട്ടത്[49][50]. കേരള പുലയർ മഹാസഭയുടെ അദ്ധ്യക്ഷൻ പുന്നല ശ്രീകുമാർ ആലുവയിൽ നടത്തിയ പ്രസംഗത്തിൽ വിധിയെ സർവ്വാത്മനാ സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും, കേരളത്തിന്റെ നവോത്ഥാന ചരിത്രത്തോട് ചേർത്ത് കാണേണ്ട വിധിയാണ് സുപ്രീംകോടതി നടത്തിയത് എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുകയുമുണ്ടായി. എൻ.എസ്.എസ്. ആദ്യം മുതൽക്കേ തന്നെ വിധിയേയും വിധി പാലിക്കാനുള്ള സർക്കാരിന്റെ ശ്രമത്തിനേയും വിമർശിച്ചു. ശബരിമലയിൽ യുവതികളെ പ്രവേശിപ്പിക്കണം എന്ന് രാഹുൽ ഗാന്ധി അഭിപ്രായപ്പെട്ടിരുന്നു[51]. കോൺഗ്രസ് എം.എൽ.എ. ആയ വി.ടി. ബൽറാം സുപ്രീം കോടതി വിധിയെ സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും, ശബരിമല വിഷയത്തിൽ കേരളത്തിലെ കോൺഗ്രസിന്റെ നിലപാടിനെ 'രാഹുൽ ഈശ്വറല്ല, രാഹുൽ ഗാന്ധിയാണ് കോൺഗ്രസിന്റെ നേതാവ്' എന്ന് പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു[52]. ഐക്യമലയരയ മഹാസഭ സംസ്ഥാന സെക്രട്ടറി പി.കെ. സജീവ് കോടതി വിധിയെ സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും, വിധി അയ്യപ്പന്റെ നിർദേശമായാണ് കാണുന്നതെന്ന് വ്യക്തമാക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു[53]. വിധിയെ സംബന്ധിച്ച ടെലിവിഷൻ ചാനൽ ചർച്ചയിൽ താഴമൺ മഠം, മലയരയരുടെ കൈയിൽ നിന്ന് പിടിച്ചെടുത്തതാണ് ക്ഷേത്രം എന്ന് സജീവ് ആരോപിച്ചിരുന്നു[54].

സുപ്രീംകോടതിയിൽ പൊതുതാത്പര്യ ഹർജി നൽകിയവരിൽ ഒരാളായ പ്രേരണാ കുമാരി വിധിയെ തള്ളിക്കളയുകയും ആചാരാനുഷ്ഠാനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവില്ലായ്മകൊണ്ടാണ് ഹർജി നൽകിയതെന്ന് ആർ.എസ്.എസ്. മുഖപത്രമായ ഓർഗനൈസറിലെ ലേഖനത്തിലൂടെ അവകാശപ്പെടുകയും ചെയ്തു[55]. ബി.ജെ.പി. ജനറൽ സെക്രട്ടറി ആയ കെ. സുരേന്ദ്രൻ സുപ്രീം കോടതി വിധി വന്നപ്പോൾ വിധിയെ സ്വാഗതം ചെയ്ത് ഫേസ്‌ബുക്കിൽ പോസ്റ്റിട്ടിരുന്നു. അയ്യപ്പൻ നൈഷ്ഠികബ്രഹ്മചാരി ആണെന്നാൽ സ്ത്രീവിരോധി ആണെന്ന് അർത്ഥമില്ല എന്നായിരുന്നു സുരേന്ദ്രൻ സമർത്ഥിച്ചത്, എന്നാൽ പിന്നീട് അദ്ദേഹം അത് നീക്കം ചെയ്ത് വിധിയെ പിന്തുണയ്ക്കുന്ന സി.പി.ഐ.(എം) ചാമ്പലാകും എന്ന് പോസ്റ്റിട്ടത് വിമർശനത്തിനും വിവിധ ട്രോളുകൾക്കും കാരണമായിരുന്നു[56][57]. കേരളത്തിൽ സ്ത്രീ പ്രവേശന വിരുദ്ധ പ്രചരണം കൊടുമ്പിരി കൊണ്ടിരിക്കെ ബി.ജെ.പി. എം.പി. സുബ്രഹ്മണിയൻ സ്വാമി പട്ടാളത്തെ ഇറക്കിയാണെങ്കിലും സ്ത്രീകളെ ശബരിമലയിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കണം എന്നഭിപ്രായപ്പെട്ടിരുന്നു[58]. എന്നാൽ ഇതേ സമയം ശബരിമലയിൽ സ്ത്രീകളെ പ്രവേശിപ്പിക്കണം എന്ന നിലപാടിൽ നിന്ന സർക്കാരിനെതിരെ ഉള്ള പ്രക്ഷോഭമായി ദേവസ്വം ബോർഡ് ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ കാണിക്കയിടുകയോ രസീതെടുത്ത് വഴിപാട് ചെയ്യുകയോ ചെയ്യരുതെന്ന് കെ.പി. ശശികല ആഹ്വാനം ചെയ്തിരുന്നു[59]. യുവതീപ്രവേശം സംബന്ധിച്ച് പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദി നടത്തിയ പ്രതികരണത്തിൽ, ശബരിമല വിഷയം ആചാരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണെന്നും ജസ്റ്റിസ് ഇന്ദു മൽഹോത്രയുടെ ന്യൂനപക്ഷ വിധിയിലെ നിരീക്ഷണങ്ങൾ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കണമെന്നും എന്ന് അഭിപ്രായപ്പെട്ടിരുന്നു[60].

സുപ്രീം കോടതി വിധിക്കെതിരെയുള്ള ഹർജികൾ[തിരുത്തുക]

സുപ്രീം കോടതിയുടെ വിധിയെ നിയമപ്രകാരം നേരിടുന്നതിനായി നിരവധി പുനഃപരിശോധനാ ഹർജികളും റിട്ട് ഹർജികളും വിവിധ സംഘടനകളും വ്യക്തികളും സമർപ്പിക്കുകയുണ്ടായി. ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് രഞ്ജൻ ഗൊഗോയ് അദ്ധ്യക്ഷനായ മൂന്നംഗ ബെഞ്ച്[61] പുനഃപരിശോധനാ ഹർജികൾ ചേംബറിൽ, 2018 നവംബർ 13-ന് പരിശോധിക്കുകയും 2019 ജനുവരി 22-ന് തുറന്ന കോടതിയിൽ വാദം കേൾക്കാനായി മാറ്റി വെക്കുകയും ചെയ്തു[62]. റിട്ട് ഹർജികൾ അക്കൂടെ പരിഗണിക്കുന്നതാണ്. അതുവരെ നിലവിലുള്ള ഉത്തരവ് നിലനിൽക്കുമെന്നും സുപ്രീം കോടതി വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു. ആകെ മൂന്ന് റിട്ട് ഹർജികളും[63] എൻ.എസ്.എസ്, തന്ത്രി കണ്ഠരര് രാജീവര്, പന്തളം കൊട്ടാരം നിർവാഹക സംഘം, പ്രയാർ ഗോപാലകൃഷ്ണൻ, അഖില ഭാരതീയ അയ്യപ്പ സേവാ സംഘം, യോഗക്ഷേമ സഭ, ഓൾ കേരള ബ്രാഹ്മണ ഫെഡറേഷൻ തുടങ്ങി വിവിധ സംഘടനകളും വ്യക്തികളും നൽകിയിട്ടുള്ള 49 പുനഃപരിശോധനാ ഹർജികളുമാണുള്ളത്[64].

യുവതീ പ്രവേശത്തിനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ[തിരുത്തുക]

പൊതുവേ സ്ത്രീപക്ഷ പ്രസ്ഥാനങ്ങളും പുരോഗമനപ്രസ്ഥാനങ്ങളും വിധിയെ സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും യുവതീപ്രവേശനത്തിന് പിന്തുണപ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്തെങ്കിലും. സംഘപരിവാർ, എൻ.എസ്.എസ്. തുടങ്ങിയ സംഘടനകളുടെ നേതൃത്വത്തിൽ യാഥാസ്ഥിതികപക്ഷം വിധിയെ നിരാകരിക്കുകയും അവരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ സ്ത്രീകളെ ശബരിമലയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് തടയുന്നതിനായി പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. ശബരിമലയിലെ തന്ത്രികളായ താഴമൺ കുടുംബം, ശബരിമല അയ്യപ്പന്റെ പൈതൃകം അവകാശപ്പെടുന്ന പന്തളം ക്ഷത്രിയ കുടുംബം തുടങ്ങിയവർ യാഥാസ്ഥിതിക പക്ഷത്തായിരുന്നു. എൻ.എസ്.എസ്. കരയോഗങ്ങൾ വഴിയുള്ള വിരുദ്ധാശയ പ്രചരണമാണ് നടത്തിയതെങ്കിലും സംഘപരിവാർ സംഘടനകളും ബി.ജെ.പി.യും പമ്പയിലും ശബരിമലയിലും വിധിക്കെതിരെ പ്രത്യക്ഷസമരത്തിലേക്കും, ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നവരെ നേരിട്ട് പരിശോധിക്കുന്ന തലത്തിലേക്കും എത്തിയിരുന്നു. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ നിലയ്ക്കൽ-പമ്പ പ്രദേശത്തുണ്ടായ സമരത്തെ കായികമായി നേരിട്ട പോലീസ് മൂവായിരത്തിലധികം പ്രതിഷേധക്കാരെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അറസ്റ്റ് ചെയ്തിരുന്നു.

വിധിക്ക് ശേഷം ശബരിമല നട തുറന്നത് 2018 ഒക്ടോബർ 17-ന് ആയിരുന്നു. നിരവധി യുവതികൾ പമ്പയിലെത്തുകയും അതിൽ കുറേപ്പേർ മലചവിട്ടുകയും ചെയ്തെങ്കിലും, പമ്പയിലും പമ്പയിൽ നിന്ന് ശബരിമലയിലേക്കുള്ള വഴിയിലും ഉണ്ടായ എതിർപ്പുകൾ മൂലം 2018-ൽ ആർക്കും സന്നിധാനത്തെത്തി അയ്യപ്പദർശനം സാദ്ധ്യമായിരുന്നില്ല.

തുലാമാസപ്പൂജ (2018)[തിരുത്തുക]

മാസപൂജയ്ക്കായി ഒക്ടോബർ 17-ന് ആണ് ശബരിമല നട തുറന്നത്. ന്യൂയോർക്ക് ടൈംസ് റിപ്പോർട്ടറായ സുഹാസിനി രാജ് ഒക്ടോബർ 18-ന് റിപ്പോർട്ടിങിനായി മലകയറാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും പമ്പയിൽ നിന്ന് അധികം ചെല്ലും മുമ്പ് തന്നെ തടയപ്പെട്ടിരുന്നു.[65] മലയാളി ആക്ടിവിസ്റ്റ് ആയ രഹിന ഫാത്തിമയും തെലങ്കാനയിൽ നിന്നുള്ള മാദ്ധ്യമപ്രവർത്തക കവിത ജക്കാലയും 2018 ഒക്ടോബർ 19-ന് സന്നിധാനത്തെ നടപ്പന്തൽ വരെ എത്തിയെങ്കിലും അവിടെയുണ്ടായ പ്രതിഷേധം മൂലം ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. കവിത റിപ്പോർട്ടിങിന് ആയാണ് ക്ഷേത്രത്തിൽ പോകാൻ ശ്രമിച്ചത്. ഇവരുടെ സുരക്ഷയ്ക്കായി പോലീസ് ഹെൽമറ്റും ജാക്കറ്റും നൽകിയത് വിവാദമാവുകയുമുണ്ടായി. ക്ഷേത്രം അടച്ചിടും എന്ന തന്ത്രി പറഞ്ഞതും, സുരക്ഷാപ്രശ്നങ്ങളെക്കുറിച്ച് പോലീസ് ബോദ്ധ്യപ്പെടുത്തിയതുകൊണ്ടും ആയിരുന്നു ഇരുവരും ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കാതെ തിരിച്ചു വന്നത്[66]. അന്നു തന്നെ മേരി സ്വീറ്റി എന്നൊരു യുവതി ക്ഷേത്രദർശനത്തിനായി പമ്പയിൽ വരെ എത്തിയെങ്കിലും പോലീസുമായുള്ള ചർച്ചയ്ക്ക് ശേഷം മടങ്ങുകയുണ്ടായി. ക്ഷേത്രദർശനത്തിനായി എത്തിയ ലിബിയ എന്ന യുവതിയെ പ്രതിഷേധക്കാർ പത്തനംതിട്ട ബസ് സ്റ്റാൻഡിൽ തടഞ്ഞ് വെക്കുകയും പിന്നീടവർ യാത്ര ഉപേക്ഷിക്കുകയും ഉണ്ടായി[67]. പിന്നീട് ഒക്ടോബർ 21-ന് തെലങ്കാനയിൽ നിന്നുള്ള യുവതികൾ എത്തിയിരുന്നെങ്കിലും പ്രവേശിക്കാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല. തുലാമാസ പൂജയ്ക്കിടെ ബിന്ദു തങ്കം കല്യാണി, കേരളാ ദളിത് മഹിളാ ഫെഡെറേഷൻ നേതാവ് എസ്.പി. മഞ്ജു എന്നീ രണ്ട് യുവതികളും ക്ഷേത്രദർശനത്തിനായി പമ്പയിൽ എത്തിയിരുന്നെങ്കിലും അവർക്കും മുന്നോട്ട് പോകാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല[68][69].

മണ്ഡലകാലം (2018)[തിരുത്തുക]

മണ്ഡലകാല ഉത്സവത്തിനായി ശബരിമല നട തുറന്നത് നവംബർ 16-ന് ആയിരുന്നു. മണ്ഡലകാല ദർശനത്തിന് വിർച്വൽ ക്യൂ സംവിധാനത്തിൽ 550 യുവതികൾ രജിസ്റ്റർ ചെയ്തിരുന്നു[70]. നട തുറന്ന അന്നു തന്നെ തൃപ്തി ദേശായിയും സംഘവും ശബരിമല ദർശനത്തിനായി മുംബൈയിൽ നിന്ന് നെടുമ്പാശ്ശേരി വിമാനത്താവളത്തിൽ എത്തിയിരുന്നെങ്കിലും പ്രതിഷേധത്തെ തുടർന്ന് പുറത്തിറങ്ങാനാകാതെ തിരിച്ചുപോവുകയാണുണ്ടായത്[71]. ശബരിമല ദർശനത്തിനായി ഒരു സംഘം ട്രാൻസ്‌ജെൻഡറുകൾ മണ്ഡലകാലത്ത് എത്തിയിരുന്നു, അവരെയും ആദ്യം തടഞ്ഞിരുന്നെങ്കിലും തന്ത്രിയുടെയും മറ്റും അനുമതി ലഭിച്ചതോടെ അവർക്ക് ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ സാധിച്ചിരുന്നു[72]. തമിഴ്‌നാട്ടിൽ നിന്നുള്ള മനിതി സംഘടനയുടെ വളരെയധികം അംഗങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത സംഘങ്ങളായി മണ്ഡലകാലത്ത് ശബരിമലയിൽ എത്താൻ ശ്രമിച്ചിരുന്നു. ഒരു സംഘത്തെ തമിഴ്‌നാട് അതിർത്തിയിൽ നിന്നും പോലീസ് അകമ്പടിയോടെ പമ്പവരെ എത്തിച്ചിരുന്നു. എതിർപ്പിനെ തുടർന്ന് അവർക്ക് ശബരിമല സന്ദർശിക്കാനായില്ല. ഒരു ഘട്ടത്തിൽ പമ്പയിൽ നിന്നും ശബരിമലയിലേക്കുള്ള വഴിയിൽ പ്രതിഷേധക്കാരുടെ പിടിയിൽ നിന്നും അവർക്ക് ഓടി രക്ഷപെടേണ്ട അവസ്ഥയുണ്ടായി[73]. മനിതിയുടെ മറ്റ് സംഘങ്ങളും സുരക്ഷാകാരണങ്ങളാൽ മല ചവിട്ടിയില്ല. ആദിവാസി അവകാശ പ്രവർത്തക കെ. അമ്മിണിയും ശബരിമല പ്രവേശത്തിനു ശ്രമിച്ചെങ്കിലും സുരക്ഷാകാരണങ്ങളാൽ തന്നെ എരുമേലിയിൽ നിന്ന് പമ്പയ്ക്കുള്ള മാർഗ്ഗമദ്ധ്യേ ശ്രമം ഉപേക്ഷിക്കുകയുണ്ടായി[74]. പിന്നീട് ശബരിമലയിൽ പ്രവേശിച്ച ബിന്ദുവും കനകദുർഗ്ഗയും ഡിസംബർ 24-നും ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ ശ്രമിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ ചന്ദ്രാനന്ദൻ റോഡിലെ പ്രതിഷേധത്തെ മറികടക്കാനാകാതെ വന്നതോടെ തിരിച്ചിറങ്ങുകയാണുണ്ടായത്[75].

പത്തിലധികം യുവതികൾ പ്രവേശിക്കാൻ ശ്രമിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും മണ്ഡലകാലത്തും യുവതികളാർക്കും ശബരിമല ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ചേരാനായില്ലെന്നാണ് പോലീസ് റിപ്പോർട്ട്[76].

മകരവിളക്ക് ഉത്സവം (2018 - 2019)[തിരുത്തുക]

മകരവിളക്ക് ഉത്സവത്തിനായി 2018 ഡിസംബർ 30-ന് തുറന്നിരുന്നു. കോഴിക്കോട് കൊയിലാണ്ടി സ്വദേശിയായ ബിന്ദു അമ്മിണി, മലപ്പുറം അങ്ങാടിപ്പുറം സ്വദേശി കനക ദുർഗ്ഗ എന്നിവർ 2019 ജനുവരി 2-ന് പുലർച്ചെ ശബരിമല ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കുകയും ദർശനം നടത്തുകയും ചെയ്തു[77]. മണ്ഡലകാലത്തും ഇവർ ശബരിമല പ്രവേശത്തിന് ശ്രമിച്ച് പരാജയപ്പെട്ടിരുന്നു. മുമ്പത്തെ തവണ വൻപോലീസ് സന്നാഹത്തോടെയാണ് ദർശനത്തിന് ശ്രമിച്ചതെങ്കിൽ, വിജയിച്ച പ്രാവശ്യം യുവതികൾക്ക് ശബരിമലയിലേക്കുള്ള പാതയിൽ സുരക്ഷാപ്രശ്നങ്ങളുണ്ടായാൽ ഇടപെടാനായി മഫ്തിയിലുള്ള പോലീസുകാരുടെ അകമ്പടി മാത്രമായിരുന്നു ഉണ്ടായിരുന്നത്[78]. ജനുവരി ഒന്നാം തീയതി ഇടതുപക്ഷം നടത്തിയ വനിതാമതിലിൽ കേരളത്തിന്റെ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നതും ശബരിമല പ്രവേശം തടസ്സമില്ലാതെയാക്കാൻ കാരണമായി എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ക്ഷേത്രപ്രവേശനത്തെ തുടർന്ന് തന്ത്രിയുടെനിർദ്ദേശത്താൽ മേൽശാന്തി നടയടച്ച് ശുദ്ധി കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തിരുന്നു[79].

ഒരു ശ്രീലങ്കൻ തമിഴ് വംശജയായ യുവതി ജനുവരി 3-ന് ശബരിമല ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനം നടത്തി എന്ന് വാദമുണ്ടെങ്കിലും, ഇക്കാര്യത്തിൽ തർക്കം നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്[80][81]. ശബരിമലയിൽ 39 വയസ്സുള്ള മഞ്ജു 2019 ജനുവരി 9-ന് ദർശനം നടത്തുകയുണ്ടായി.[82]

ബന്ധപ്പെട്ട സംഭവങ്ങൾ[തിരുത്തുക]

തുലാമാസപ്പൂജയ്ക്ക് (2018) നടതുറന്നപ്പോൾ പമ്പയിൽ പ്രതിഷേധക്കാർ തമ്പടിച്ചിരുന്നു. പ്രതിഷേധം അക്രമാസക്തമായപ്പോൾ നിലയ്ക്കലും പമ്പയിലും പോലീസ് ലാത്തിച്ചാർജ്ജ് നടത്തിയിരുന്നു[83].വിവിധ ഘടകങ്ങളോട് പമ്പയിലെയും ശബരിമലയിലേയും പ്രതിഷേധത്തിന് ആളെ എത്തിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടുകൊണ്ടുള്ള ബി.ജെ.പി.യുടെ സർക്കുലർ ചോരുകയും പത്രങ്ങൾ പ്രസിദ്ധീകരിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു[84][85]. പമ്പയിലേയും സന്നിധാനത്തെയും പ്രതിഷേധം ഭക്തരുടേതാണെന്നും ബി.ജെ.പി. അവരെ പിന്തുണയ്ക്കുക മാത്രമേ ചെയ്യുന്നുള്ളു എന്നായിരുന്നു അവകാശപ്പെട്ടിരുന്നത്. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ രാഹുൽ ഈശ്വർ സമരരംഗത്ത് സജീവമായി ഉണ്ടായിരുന്നു. യുവതികളെ ശബരിമലയിലേക്കുള്ള വഴിയിൽ തടഞ്ഞതിനെ തുടർന്ന് രാഹുൽ ഈശ്വർ അറസ്റ്റിലായിരുന്നു. പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന് ജാമ്യം ലഭിക്കുകയുണ്ടായി. ശബരിമല സന്നിധാനത്തും പരമ്പരാഗത പാതയിലും സ്വാമി അയ്യപ്പൻ റോഡിലും നിരോധനാജ്ഞ പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ടായിരുന്നു. നിരോധനാജ്ഞ ഭക്തർക്ക് ബാധകമായിരുന്നില്ല. പിന്നീട് കെ.പി. ശശികല, കെ. സുരേന്ദ്രൻ തുടങ്ങിയവർ പമ്പയിലെ സമരത്തിന്റെ മുൻനിരക്കാരായി. കെ. സുരേന്ദ്രൻ തുലാമാസപ്പൂജക്കിടെ ഇരുമുടി കെട്ടി മല ചവിട്ടിയത് മാതാവ് മരിച്ചതിന്റെ പുല കഴിയുന്നതിന് മുമ്പായിരുന്നുവെന്നും അതുകൊണ്ട് ആചാരലംഘനം ആയിരുന്നു എന്നാരോപണമുണ്ടായിരുന്നു[86]. പത്തനംതിട്ടയിൽ നിന്ന് ശബരിമലക്ക് പോയ ഭക്തനെ കാണാതെ പോവുകയും പിന്നീട് പോലീസ് നടപടി ഉണ്ടായ നിലയ്ക്കലിൽ നിന്ന് 16 കിലോമീറ്റർ അകലെ ളാഹയ്ക്ക് സമീപം മരിച്ചനിലയിൽ കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തിരുന്നു. അദ്ദേഹം നിലയ്ക്കലിൽ നടന്ന പോലീസ് നടപടിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതാണെന്ന് ബി.ജെ.പി. ആരോപിക്കുകയും പത്തനം തിട്ടയിൽ ഹർത്താൽ നടത്തുകയും ചെയ്തിരുന്നു. തുടർന്ന് പോലീസ് നടപടി നടന്ന ശേഷവും അദ്ദേഹം വീട്ടിലേക്ക് ഫോണിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നതായി ബന്ധുക്കൾ അറിയിച്ചതായി പോലീസ് വെളിപ്പെടുത്തുകയുണ്ടായി[87]. യുവതികൾ ക്ഷേത്രസന്നിധിയിൽ എത്തിയാൽ 'പ്ലാൻ ബി പ്രകാരം കൈമുറിച്ച് രക്തം വീഴ്ത്തി ക്ഷേത്രം അശുദ്ധമാക്കി നട അടപ്പിക്കാൻ ആളെ നിർത്തിയിട്ടുണ്ടായിരുന്നു' എന്ന് രാഹുൽ ഈശ്വർ പറഞ്ഞത്[88][89] വൻവിവാദമായി. തുടർന്ന് ശബരിമല തന്ത്രി ആയ കണ്ഠരര് മോഹനരര് രാഹുലിനെ തള്ളിപ്പറയുകയും തന്ത്രികുടുംബവുമായി രാഹുലിന് ബന്ധമില്ലെന്ന് വ്യക്തമാക്കുകയും ഉണ്ടായി[90][91]. പ്രക്ഷോഭത്തിന് തയ്യാറെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചുകൊണ്ട് വാക്കി-ടോക്കികളുമായി നിൽക്കുന്ന ഫോട്ടോ ഇൻസ്റ്റാഗ്രാമിൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചും[92] രാഹുൽ വിവാദത്തിലായിരുന്നു. ശബരിമല രാഷ്ട്രീയപരമായി ഒരു സുവർണ്ണാവസരമാണെന്നും ശബരിമലയിലെ സമരത്തിൽ നടപ്പിലാക്കിയത് ബി.ജെ.പി.യുടെ അജെൻഡ ആണെന്നും ബി.ജെ.പി. സംസ്ഥാന സെക്രട്ടറി പി.എസ്. ശ്രീധരൻ പിള്ള യുവമോർച്ച സമ്മേളനത്തിൽ പറഞ്ഞതിന്റെ വീഡിയോ വാർത്തയായിരുന്നു[93][94].

പമ്പയിലേയും മറ്റും പോലീസ് നടപടികളെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരുകൂട്ടം ഹർജികൾ പരിഗണിക്കെ, ശബരിമലയിൽ ഹൈക്കോടതിയുടെ നിരീക്ഷണത്തിനായി മൂന്നംഗ നിരീക്ഷണ സമിതിയെ നിയമിച്ചിരുന്നു[95]. ദേവസ്വം ഓംബുഡ്‌സ്മാൻ ജസ്റ്റിസ് പി.ആർ. രാമൻ, ശബരിമല ഉന്നതാധികാര സമിതി ചെയർമാൻ ജസ്റ്റിസ് എസ്. സിരിജഗൻ, ഫയർഫോഴ്സ് ഡി.ജി.പി. എ. ഹേമചന്ദ്രൻ എന്നിവരാണ് നിരീക്ഷണ സമിതി അംഗങ്ങൾ[96].

ശബരിമല സന്നിധാനത്ത് പ്രതിഷേധക്കാരെ ശാന്തരാക്കുവാൻ ക്രിമിനൽ കേസുകളിൽ പ്രതിയായ ആർ.എസ്.എസ്. നേതാവായ വൽസൻ തില്ലങ്കേരിയെ, പോലീസ് സമീപിച്ചതും പോലീസിന്റെ മെഗാഫോണിലൂടെ സംസാരിക്കാൻ അനുവദിച്ചതും വിവാദമായിരുന്നു[97]. വൽസൻ തില്ലങ്കേരി ഇരുമുടിക്കെട്ടില്ലാതെ പതിനെട്ടാംപടി കയറിയത് ആചാരലംഘനമാണെന്നും ആരോപണമുയർന്നായിരുന്നു[98]. സന്നിധാനത്തെത്തിയ വനിതാ പോലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ പ്രായം പരിശോധിച്ചിരുന്നു എന്ന് പിന്നീട് വൽസൻ തില്ലങ്കേരി അവകാശപ്പെട്ടിരുന്നു[99]. കേന്ദ്രമന്ത്രി പൊൻ രാധാകൃഷ്ണനും എസ്.പി. യതീഷ് ചന്ദ്രയുമായി നിലയ്ക്കലിൽ തർക്കമുണ്ടാവുകയും പിന്നീട് പൊൻരാധാകൃഷ്ണൻ പാർലമെന്റിൽ യതീഷ് ചന്ദ്രയ്ക്കെതിരെ അവകാശലംഘനത്തിന് നോട്ടീസ് നൽകുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്[100]

മണ്ഡലപൂജ (2018) തുടങ്ങിയപ്പോൾ പമ്പയിൽ പ്രതിഷേധസംഘത്തോടൊപ്പം ചേർന്ന കെ.പി. ശശികലയെ അറസ്റ്റ് ചെയ്ത് നീക്കിയിരുന്നു. ശശികലയെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തതിൽ പ്രതിഷേധിച്ച് ബി.ജെ.പി. സംസ്ഥാന വ്യാപകമായി ഹർത്താൽ നടത്തി. പോലീസിന്റെ നിയന്ത്രണങ്ങൾ മറികടന്ന് രാത്രി മല കയറാൻ ശ്രമിച്ച കെ. സുരേന്ദ്രനും മണ്ഡലകാലത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ അറസ്റ്റിലായിരുന്നു. പോലീസ് ക്രൂരമായി പെരുമാറി, ഇരുമുടിക്കെട്ട് വലിച്ചെറിഞ്ഞു തുടങ്ങിയ ആരോപണങ്ങൾ അറസ്റ്റിലായ കെ. സുരേന്ദ്രൻ ഉന്നയിക്കുകയുണ്ടായി. മറുപടിയായി കെ. സുരേന്ദ്രൻ സ്വയം ഇരുമുടിക്കെട്ട് നിലത്തിടുന്ന, ചിറ്റാർ പോലീസ് സ്റ്റേഷനിൽ നിന്നുള്ള സി.സി.ടി.വി. ദൃശ്യം കടകംപള്ളി സുരേന്ദ്രൻ പുറത്തുവിടുകയുണ്ടായി[101][102]. വിവിധ കേസുകളിൽ പ്രതിയായിരുന്നത് മൂലം 23 ദിവസങ്ങൾക്ക് ശേഷമായിരുന്നു സുരേന്ദ്രന് ജാമ്യം ലഭിച്ചത്[103]. ശബരിമല ഉൾപ്പെടുന്ന റാന്നി താലൂക്കിൽ പ്രവേശിക്കരുതെന്ന വ്യവസ്ഥയടക്കമുള്ള കർശന വ്യവസ്ഥകളോടെയായിരുന്നു ജാമ്യം[104]. കെ. സുരേന്ദ്രന് ജാമ്യം ലഭിക്കുന്നത് സർക്കാർ മനഃപൂർവ്വം വൈകിപ്പിക്കുകയാണെന്ന് ആരോപണമുണ്ടായിരുന്നു. പിന്നീട് ബി.ജെ.പി. പമ്പയിൽ നിന്ന് സമരത്തിന്റെ കേന്ദ്രം സെക്രട്ടറിയേറ്റ് പടിക്കലോട്ട് മാറ്റിയിരുന്നു. ശബരിമലയിലെ നിരോധനാജ്ഞ പിൻവലിക്കുക, ഭക്തർക്ക് അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ ഏർപ്പെടുത്തുക എന്നീ ആവശ്യങ്ങൾ ഉന്നയിച്ച് ഡിസംബർ 3 മുതൽ ബി.ജെ.പി. നിരാഹാരസമരം തുടങ്ങി. എ.എൻ. രാധാകൃഷ്ണൻ, സി.കെ.പദ്‌മനാഭൻ, ശോഭാ സുരേന്ദ്രൻ, എൻ.ശിവരാജൻ എന്നിവർ നിരാഹാരം അനുഷ്ഠിച്ചു[105]. പമ്പ സ്റ്റേഷനിൽ എത്തി ഒപ്പിടണമെന്ന ജാമ്യവ്യവസ്ഥ പാലിച്ചില്ലെന്ന കാരണത്താൽ, രാഹുൽ ഈശ്വറിന്റെ ജാമ്യം റദ്ദാവുകയും വീണ്ടും അറസ്റ്റിലാവുകയും ചെയ്തു.

ശബരിമലയിലെ ആചാരങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കണം എന്നാവശ്യപ്പെട്ട് ശബരിമല കർമ്മ സമിതി, ബി.ജെ.പി., എൻ.എസ്.എസ്. എന്നിവരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ അയ്യപ്പജ്യോതി എന്ന പ്രതിഷേധ പരിപാടി 2018 ഡിസംബർ 26-ന് നടത്തിയിരുന്നു[106].

മുഖ്യമന്ത്രി പിണറായി വിജയനെതിരെ ശബരിമല പ്രതിഷേധങ്ങൾക്കിടെ ജാതി അധിക്ഷേപങ്ങളും നടന്നിരുന്നു. പത്തനംതിട്ട സ്വദേശിയായ വീട്ടമ്മ പിണറായിയുടെ ജാതിയും അസഭ്യവാക്കും ചേർത്ത് അധിക്ഷേപിക്കുന്ന വീഡിയോ സാമൂഹികമാദ്ധ്യമങ്ങളിലും മറ്റും വ്യാപകമായിരുന്നു[107]. ഇവർക്കെതിരെ കേസ് എടുത്തിരുന്നു[108]. തെങ്ങ് കയറ്റണ്ടവനെ പിടിച്ച് തലയിൽ കയറ്റുമ്പോൾ ഓർക്കണം എന്ന് പ്രക്ഷോഭങ്ങൾക്കിടെ ജന്മഭൂമി ദിനപ്പത്രം കാർട്ടൂൺ വരച്ചിരുന്നു[109][110]. സെക്രട്ടറിയേറ്റ് പടിക്കലെ സമരപ്പന്തലിൽ നിരാഹാരമനുഷ്ഠിക്കുന്നതിനിടെ പിണറായി വിജയൻ തെങ്ങുകയറാൻ പോകുന്നതാണ് ഭേദം എന്ന് ബി.ജെ.പി.യുടെ സംസ്ഥാന ഉപാധ്യക്ഷൻ എൻ. ശിവരാജൻ പറഞ്ഞിരുന്നു[111]. പിതാവും സഹോദരങ്ങളും ചെത്തുതൊഴിലാളികൾ ആയിരുന്നെന്നു കരുതി താനും ആ പണി തന്നെ ചെയ്യണമെന്ന് പറയരുതെന്നും കാലം മാറിയെന്നും അധിക്ഷേപങ്ങൾക്ക് പിണറായി മറുപടി പറഞ്ഞിരുന്നു[112].

യുവതീപ്രവേശത്തെ തുടർന്നുണ്ടായ സംഭവങ്ങൾ[തിരുത്തുക]

ശബരിമലയിൽ യുവതിപ്രവേശം നടന്ന വാർത്ത പുറത്തുവന്നതിന് പിന്നാലെ, ശബരിമല കർമ്മസമിതിയും ബി.ജെ.പി.യും 2019 ജനുവരി 3-ന് കേരളം മുഴുവൻ ഹർത്താലാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചു. നിരന്തരമായുള്ള ഹർത്താലുകളെ തുടർന്ന് ഇനി ഹർത്താലുകൾക്കും കടകളും മറ്റും തുറന്ന് പ്രവർത്തിക്കും എന്ന് വ്യാപാരി വ്യവസായി സമിതി തീരുമാനിച്ചതിന് ശേഷമുണ്ടായ ആദ്യ ഹർത്താലായിരുന്നു ഇത്. പന്തളത്ത് ശബരിമല കർമ്മസമിതി നടത്തിയ പ്രതിഷേധ പ്രകടനത്തിനു നേരെ സി.പി.ഐ.(എം) ഓഫീസിൽ നിന്നുണ്ടായ കല്ലേറിൽ ബി.ജെ.പി. പ്രവർത്തകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടിരുന്നു[113][114].

ഹർത്താൽ ദിനത്തിൽ കോഴിക്കോട് മിഠായിത്തെരുവ്, എറണാകുളം എം.ജി. റോഡ് തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിൽ ഹർത്താലനുകൂലികളും വ്യാപാരി വ്യവസായി സംഘടനയുടെ അംഗങ്ങളും നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടിയിരുന്നു. ഹർത്താലനുകൂലികൾ പലയിടത്തും സി.പി.ഐ.(എം) പ്രവർത്തകരുമായി നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടിയിരുന്നു. എടപ്പാളിൽ ഹർത്താൽ അനുകൂലികളെ ജനങ്ങൾ തല്ലി ഓടിക്കുകയുണ്ടായി[115][116]. തെരുവ് യുദ്ധം എന്നായിരുന്നു മാദ്ധ്യമങ്ങൾ അവസ്ഥയെ വിശേഷിപ്പിച്ചത്[117][118][119][120][121].

ഹർത്താൽ ദിനത്തിൽ നെടുമങ്ങാട് പോലീസ് സ്റ്റേഷന് നേരെ ബോംബേറ് ഉണ്ടായി. ബോംബ് എറിഞ്ഞയാൾ ആർ.എസ്.എസ്. ജില്ലാ പ്രചാരക് ആണെന്ന് പിന്നീട് തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നു[122][123]. കോഴിക്കോട്, തലശ്ശേരി, കണ്ണൂർ ഭാഗങ്ങളിൽ സി.പി.ഐ.(എം), ബി.ജെ.പി. പ്രവർത്തകരുടെ വീടുകളെ ലക്ഷ്യമാക്കി ഹർത്താൽ ദിനത്തിന് ശേഷം ബോംബേറ് ഉണ്ടായി. എ.എൻ. ഷംസീർ[124] എം.എൽ.എ.യുടെയും, പി. ശശിയുടേയും[125], വി. മുരളീധരൻ എം.പി.യുടെയും[126] വീടുകൾക്ക് നേർക്കും ഇക്കൂടെ ബോംബേറ് നടന്നിരുന്നു. പ്രശ്നങ്ങളെത്തുടർന്ന് അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളും ബ്രിട്ടനും കേരളം സന്ദർശിക്കുന്ന തങ്ങളുടെ പൗരർക്ക് ജാഗ്രതാനിർദ്ദേശം നൽകിയിരുന്നു[127].

യുവതീപ്രവേശത്തെ തുടർന്ന് നട അടച്ച് ശുദ്ധികർമ്മങ്ങൾ ചെയ്ത തന്ത്രിയെ മന്ത്രി ജി. സുധാകരൻ ബ്രാഹ്മണരാക്ഷസൻ എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചിരുന്നു[128]. യുവതീപ്രവേശത്തെ തുടർന്ന് 2019 ജനുവരി 3 യു.ഡി.എഫ്. കരിദിനമായി ആചരിച്ചു[129][130]. കരിദിനത്തിന്റെ ഭാഗമായി കറുത്ത ബാഡ്ജ് ധരിച്ച് പാർലമെന്റിൽ പ്രവേശിക്കാൻ തുടങ്ങിയ കോൺഗ്രസ് എം.പി.മാരെ സോണിയ ഗാന്ധി വിലക്കുകയും 'ലിംഗസമത്വത്തിനും സ്ത്രീസ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും ഒപ്പമാണ് കോൺഗ്രസ്' എന്ന് പറയുകയും ചെയ്തിരുന്നു[131][132]. എന്നാൽ കോൺഗ്രസ് എം.പി.മാർ വീണ്ടും പ്രതിഷേധ സൂചകമായി കറുപ്പ് ബാഡ്ജണിഞ്ഞ് പാർലമെന്റിലെത്തുകയും, പിന്നീട് സോണിയാ ഗാന്ധിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ലോകസഭയിൽ എ.ഐ.സി.സി. ജനറൽ സെക്രട്ടറി കെ.സി. വേണുഗോപാൽ ശബരിമല വിഷയത്തിൽ പ്രത്യേക നിയമനിർമ്മാണം നടത്താൻ ആവശ്യമുന്നയിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു.[133] പിന്നീട് നടന്ന പത്രസമ്മേളനത്തിൽ നിലപാട് ആവർത്തിച്ച കോൺഗ്രസ്സിന്റെ മാധ്യമവിഭാഗം തലവൻ രൺദീപ് സുർജേവാല  സംസ്ഥാനത്തെ ക്രമസമാധാനനില നിലനിർത്തുന്നതിൽ സംസ്ഥാന സർക്കാർ പരാജയപ്പെട്ടുവെന്നും ബി.ജെ.പി. സംസ്ഥാനത്ത് ശബരിമലയുടെ പേരിൽ അക്രമം നടത്തുകയാണെന്നും ആരോപിച്ചു.[134][135]

ഹർത്താലുകൾ[തിരുത്തുക]

ശബരിമല സ്ത്രീ പ്രവേശനത്തെ പ്രതിക്ഷേധിച്ചുകൊണ്ട് ഭാരതീയ ജനതാ പാർട്ടി നടത്തിയ ഹർത്താൽ.
ഹർത്താലിനോടനുബന്ധിച്ച് ബിജെപി പ്രവർത്തകർ ദേശീയ പാത ഉപരോധിച്ച് നടത്തിയ പ്രതിഷേധ മാർച്ച്

ശബരിമല യുവതീപ്രവേശന വിഷയത്തിൽ 97 ദിവസത്തിനുള്ളിൽ ഏഴ് ഹർത്താലാണ് ബിജെപി, യുവമോർച്ച, ശബരിമല കർമ്മസമിതി, ഹിന്ദു ഐക്യവേദി തുടങ്ങിയ സംഘടനകളുടെ ആഹ്വാനത്താൽ നടത്തപ്പെട്ടത്(൨). ഈ ഹർത്താലുകളിൽ മൂന്നെണ്ണം സംസ്ഥാന വ്യാപകമായിരുന്നു. ബാക്കി രണ്ടെണ്ണം പത്തനംതിട്ടയിലും, ഒന്ന് തിരുവനന്തപുരത്തുമാണ് നടത്തിയത്. ഇതിൽ നാല് ഹർത്താലും 2018 ശബരിമല സീസണിൽ തന്നെയായിരുന്നു. [136]

കേന്ദ്രമന്ത്രി പൊൻ രാധാകൃഷ്ണനെ പമ്പയിൽ അപമാനിച്ചു എന്നാരോപിച്ച്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മണ്ഡലം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന തമിഴ്‌നാട്ടിലെ കന്യാകുമാരി ജില്ലയിലും ബി.ജെ.പി. ഹർത്താൽ നടത്തിയിരുന്നു[137].

കുറിപ്പുകൾ[തിരുത്തുക]

ശബരിമല യുവതീപ്രവേശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് കേരളത്തിൽ നടന്ന ഹർത്താലുകൾ
നമ്പർ ഹർത്താൽ തീയതി ഹർത്താൽ പരിധി ഹർത്താൽ പ്രഖ്യാപിച്ചവർ ആരോപിക്കപ്പെടുന്ന വിഷയം
1 7 ഒക്ടോബർ 2018 പത്തനംതിട്ട ജില്ല ബി.ജെ.പി., യുവമോർച്ച ശബരിമല സ്ത്രീപ്രവേശന വിധിയിൽ പുനപരിശോധനാ ഹർജി നൽകാത്ത ദേവസ്വം ബോർഡ് നിലപാടിലും, യുവമോർച്ച സംഘടിപ്പിച്ച സമരത്തിൽ പ്രവർത്തകർക്ക് പൊലീസ് മർദ്ദനമേറ്റതിലും പ്രതിഷേധിച്ച് പത്തനംതിട്ടയിൽ ഹർത്താൽ നടത്തി.[138]
2 18 ഒക്ടോബർ 2018 കേരളം ബി.ജെ.പി. യുവതികൾ ശബരിമല ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിൽ പ്രതിഷേധിച്ച്.[139]
3 2 നവംബർ 2018 പത്തനംതിട്ട ജില്ല ബിജെപി ശിവദാസൻ എന്ന ശബരിമല തീർത്ഥാടനത്തിന് പോയ ലോട്ടറി വിൽപ്പനക്കാരൻ ളാഹയ്ക്ക് സമീപം മരിച്ച നിലയിൽ കണ്ടതിന് പത്തനംതിട്ടയിൽ ഹർത്താൽ നടത്തി.[140][141][142][143]
4 17 നവംബർ 2018 കേരളം ഹിന്ദു ഐക്യവേദി, ബി.ജെ.പി., ശബരിമല കർമ്മസമിതി ഹിന്ദു ഐക്യവേദി നേതാവ് കെ.പി. ശശികലയെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തതിൽ പ്രതിഷേധിച്ച് സംസ്ഥാന വ്യാപക ഹർത്താൽ.[144][145][146][147][148]
5 11 ഡിസംബർ 2018 തിരുവനന്തപുരം ജില്ല ബി.ജെ.പി. ശബരിമല പ്രശ്നത്തിൽ സമരം ചെയ്തവരെ പൊലീസ് മർദ്ദിച്ചെന്ന് ആരോപിച്ച് ബി.ജെ.പി. തിരുവനന്തപുരം ജില്ലയിൽ ഹർത്താൽ നടത്തി.[149][150][151][152]
6 14 ഡിസംബർ 2018 കേരളം ബി.ജെ.പി. സെക്രട്ടറിയേറ്റിന് മുന്നിൽ ബി.ജെ.പി. നേതാവ് സി.കെ. പത്മനാഭൻ നിരാഹാര സമരം നടത്തുന്ന സമരപ്പന്തലിന് മുന്നിൽ മുട്ടട സ്വദേശി വേണുഗോപാലൻ നായർ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് ശ്രമിക്കുകയും പിന്നീട് മരിക്കുകയും ചെയ്തതിൽ പ്രതിഷേധിച്ച് ഹർത്താൽ.[153][154][155][156]
7 3 ജനുവരി 2019 കേരളം ശബരിമല കർമ്മസമിതി, ബി.ജെ.പി. ശബരിമലയിൽ യുവതികൾ പ്രവേശിച്ചതിൽ പ്രതിഷേധിച്ച് സംസ്ഥാന വ്യാപകമായി ഹർത്താൽ ശബരിമല കർമസമിതി ആഹ്വാനം ചെയ്തു.[157][158][159][160]

അവലംബങ്ങൾ[തിരുത്തുക]

  1. "Ayyappan: Hindu deity". Encyclopedia Britannica (ഭാഷ: ഇംഗ്ലീഷ്). Britannica. ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  2. 2.0 2.1 KHC1991.
  3. "Sabarimala Temple: India's Supreme Court lifts ban on women entering shrine". CNN. ശേഖരിച്ചത്: 23 October 2018.
  4. "Sabarimala verdict: SC upheld Constitution in letter and spirit by giving preference to equality in recent judgments". firstpost.com. FirstPost. ശേഖരിച്ചത്: 23 October 2018.
  5. "Sabarimala Temple protests: What is happening in Kerala". The Indian Express. 19 October 2018. ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  6. "Explain Who Is A Devotee, Says Woman Who Couldn't Enter Sabarimala". NDTV.com. ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  7. "As Women Return, Sabarimala Head Priest Says "We Stand With Devotees": Highlights". NDTV.com. ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  8. [1]|ശബരിമലയിൽ യുവതികൾ ദർശനം നടത്തി; സ്ഥിരീകരിച്ച് മുഖ്യമന്ത്രി.
  9. [2]|മനോരമ
  10. [3]|Desabhimani Online
  11. "What you might want to know about Sabarimala". The Economic Times. 18 October 2018. ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  12. Long, Jeffery D. (2011). Historical Dictionary of Hinduism (ഭാഷ: ഇംഗ്ലീഷ്). Scarecrow Press. ISBN 9780810879607.
  13. "Here's why women are barred from Sabarimala; It is not because they are 'unclean' - Firstpost". www.firstpost.com. FirstPost. ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  14. "Legend of Sabarimala: Love story that kept women from Lord Ayyappa". India Today (ഭാഷ: ഇംഗ്ലീഷ്). ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  15. "മാളികപ്പുറത്തമ്മ". ജന്മഭൂമി. 13 ജനുവരി 2015. മൂലതാളിൽ നിന്നും 2 ജൂലൈ 2015-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 5 ജനുവരി 2019.
  16. P.M, Jitheesh. "Appropriation of Ayyappa Cult: The History and Hinduisation of Sabarimala Temple". The Wire. The Wire. ശേഖരിച്ചത്: 22 October 2018.
  17. KHC1991, paragraph 7.
  18. സദാശിവൻ, എസ്.എൻ. "Buddhism in Kerala". A Social History of India (ഭാഷ: ഇംഗ്ലീഷ്). p. 121. ISBN 9788176481700.
  19. സ്ത്രീകളെ ശബരിമല ദർശനത്തിന് അനുവദിക്കണം, ഒ. രാജഗോപാൽ, ശബരിമല തീർത്ഥാടന സപ്ലിമെന്റ്, മാതൃഭൂമി, 1999
  20. "Women's Sabarimala entry: RSS nails its parivar honchos in Kerala" (ഭാഷ: ഇംഗ്ലീഷ്). മനോരമ ഓൺലൈൻ. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  21. "'സ്ത്രീകളെ ശബരിമലയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കണമെന്ന് പറയുന്നവരെയോർത്ത് ലജ്ജ തോന്നുന്നു'; യതി അന്നേ പറഞ്ഞു". https://www.azhimukham.com. അഴിമുഖം. 5 ഒക്ടോബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019. External link in |website= (help)
  22. "ശബരിമല ക്ഷേത്രം ഇനി 'ശ്രീ അയ്യപ്പസ്വാമി ക്ഷേത്രം'". മാതൃഭൂമി. 21 നവംബർ 2016. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  23. "ശബരിമല ശാസ്താവിനെ അയ്യപ്പനാക്കിയതിലെ അട്ടിമറികൾക്ക് പിന്നിൽ". അഴിമുഖം. 14 ഒക്ടോബർ 2017. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  24. "Age proof now a must for women to offer worship in Sabarimala" (ഭാഷ: ഇംഗ്ലീഷ്). Hindustan Times. 4 January 2018. ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  25. "Kerala for allowing women of all ages into Sabarimala temple". The Hindu (ഭാഷ: ഇംഗ്ലീഷ്). 8 February 2008. ശേഖരിച്ചത്: 26 October 2018.
  26. "Sabarimalaശബരി cinema shoot involving actresses forced rigid curbs on women". OnManorama. ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  27. "Interview: Jayamala who entered Sabarimala in 1986, now advocates women rights" (ഭാഷ: ഇംഗ്ലീഷ്). One India. 2016-01-15. ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  28. "Karnataka minister Jayamala hails Sabarimala verdict, calls it historic". The New Indian Express. ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  29. 29.0 29.1 Philip, Shaju (29 September 2018). "Sabarimala temple: Women entry issue first came up in Kerala High Court 28 years ago". The Indian Express. The Indian Express. ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  30. 30.0 30.1 M.G, Radhakrishnan. "Ban on women of prohibited age group visiting Sabarimala shrine comes under scrutiny". India Today (ഭാഷ: ഇംഗ്ലീഷ്). India Today. ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  31. "6 വർഷം മുൻപ് സന്നിധാനത്ത് യുവതികൾ കയറി, ശബരിമലയിൽ രാഹുൽ ഈശ്വറിന്റെ ഇരട്ടമുഖം പുറത്ത്". വൺ ഇന്ത്യ മലയാളം. 10 ഒക്ടോബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  32. "'നട തുറന്നപ്പോൾ മുതൽ സ്ത്രീകൾ സന്നിധാനത്ത് എത്തുന്നു'; 1981ലെ മാതൃഭൂമി റിപ്പോർട്ട് ചർച്ചയാകുന്നു". ഡൂൾന്യൂസ്. 30 ഒക്ടോബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  33. "മേൽശാന്തിയുടെ മകളുടെ ശബരിമല പ്രവേശം: പരിഹാരക്രിയകൾ നടത്തും". ജന്മഭൂമി. 10 മേയ് 2014. മൂലതാളിൽ നിന്നും 20 ഒക്ടോബർ 2014-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  34. KHC1991, paragraph 44, (3).
  35. "ശബരിമല യുവതീപ്രവേശം: കേസിന്റെ പശ്ചാത്തലവും ലഘുചരിത്രവും". ശബരിമല: സ്ത്രീകളുടെ ആരാധനാവകാശം സുപ്രീംകോടതി വിധി (സംഗ്രഹം). ഇൻഫർമേഷൻ - പബ്ലിക് റിലേഷൻസ് വകുപ്പ്, കേരള സർക്കാർ. p. 10. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  36. KHC1991, paragraph 44, (1).
  37. KHC1991, paragraph 45.
  38. 38.0 38.1 ബി.ആർ.പി. ഭാസ്കർ (5 ഒക്ടോബർ 2018). "ശബരിമല വിധിയുടെ മുതലെടുപ്പുകാലം". മാധ്യമം. മൂലതാളിൽ നിന്നും 17 ഒക്ടോബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  39. ജസ്റ്റിസ് കെ.ടി. തോമസ് (1 ഒക്ടോബർ 2018). "ശബരിമല വീക്ഷണം സ്വീകാര്യം". ജന്മഭൂമി. മൂലതാളിൽ നിന്നും 7 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  40. Hindu2006.
  41. "RSS leaders moved SC in 2006, seeking entry of all women into Sabarimala" (ഭാഷ: ഇംഗ്ലീഷ്). ടൈംസ് ഓഫ് ഇന്ത്യ. 11 ഒക്ടോബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  42. "Sabarimala temple verdict: A chronology of events" (ഭാഷ: ഇംഗ്ലീഷ്). ദ് ഇന്ത്യൻ എക്സ്പ്രെസ്സ്. 28 സെപ്റ്റംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 18 ഒക്ടോബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 10 ജനുവരി 2019.
  43. "Women Of All Ages Can Enter Sabarimala Temple, Says Top Court, Ending Ban". NDTV.com. ശേഖരിച്ചത്: 2018-09-28.
  44. 44.0 44.1 Rautray, Samanwaya (29 September 2018). "Women of all ages can enter Sabarimala Temple, rules Supreme Court". The Economic Times. ശേഖരിച്ചത്: 20 October 2018.
  45. SC2018.
  46. "ശബരിമല: സാവകാശം നൽകാനാവില്ലെന്നു പിണറായി, വിധി ഉടൻ നടപ്പാക്കണം". മലയാള മനോരമ. 30 സെപ്റ്റംബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  47. "ശബരിമല സ്ത്രീപ്രവേശം: പ്രതികരണങ്ങൾ". മലയാള മനോരമ. 28 സെപ്റ്റംബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  48. "'സ്ത്രീകളെ കണ്ടാൽ അയ്യപ്പന‌് ബ്രഹ്മചര്യം നഷ്ടപ്പെടുമെന്ന് പറയുന്നത് അയ്യപ്പനെ അപകീർത്തിപ്പെടുത്തലാണ‌്' : എം ലീലാവതി". അഴിമുഖം. 5 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 7 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  49. "കോടതി വിധി അംഗീകരിക്കുന്നു, പക്ഷേ നിരാശാജനകം- തന്ത്രി കണ്ഠരര് രാജീവര്". മാതൃഭൂമി. 28 സെപ്റ്റംബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  50. "സുപ്രീംകോടതി വിധി നിരാശജനകം -തന്ത്രി കുടുംബം". മാധ്യമം. 28 സെപ്റ്റംബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  51. "ശബരിമലയിൽ യുവതീപ്രവേശം അനുവദിക്കണം: കെപിസിസിയെ തള്ളി രാഹുൽ ഗാന്ധി". മലയാള മനോരമ. 30 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 30 ഒക്ടോബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  52. "ഓർക്കുക, രാഹുൽ ഗാന്ധിയാണ്, അല്ലാതെ രാഹുൽ ഈശ്വറല്ല കോൺഗ്രസിന്റെ നേതാവ്; ശബരിമല വിഷയത്തിൽ കോൺഗ്രസിനെ വിമർശിച്ച് വി.ടി ബൽറാം". ഡൂൾന്യൂസ്. 26 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 7 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  53. "ശബരിമല; പന്തളം കൊട്ടാരത്തെ തള്ളി മലയരയ വിഭാഗം രംഗത്ത്". മീഡിയവൺ. 24 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 7 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  54. ""ശബരിമലയുടെ ആദ്യ പൂജാരി കരിമലയരയനാണ്, ഞങ്ങളുടെ പൂർവ്വികരെ ഓടിച്ചതാണ്". മാതൃഭൂമി. 22 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 24 ഒക്ടോബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  55. Adv Prerna Kumari (16 ഒക്ടോബർ 2018). "A Sabarimala Petitioner Explains How She Misunderstood the Issue" (ഭാഷ: ഇംഗ്ലീഷ്). ഓർഗനൈസർ. മൂലതാളിൽ നിന്നും 16 ഒക്ടോബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  56. "പണ്ടത്തെ പോസ്റ്റ് മുക്കി; സിപിഎം ചാമ്പലാകുമെന്ന് പുതിയ പോസ്റ്റ്, ട്രോൾ". മനോരമ ന്യൂസ്. 4 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 4 ഒക്ടോബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  57. "ശബരിമലയിലെ സ്ത്രീപ്രവേശനത്തെ അനുകൂലിക്കുന്ന കെ. സുരേന്ദ്രൻറെ എഫ്ബി പോസ്റ്റ് അപ്രത്യക്ഷം". ഏഷ്യാനെറ്റ് ന്യൂസ്. 4 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 3 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  58. "പട്ടാളത്തെ ഇറക്കിയിട്ടാണെങ്കിലും ശബരിമലയിൽ സ്ത്രീകളെ കയറ്റണം! ബിജെപിയുടെ തലയ്ക്കടിച്ച് നേതാവ്". വൺ ഇൻഡ്യ മലയാളം. 6 ഒക്ടോബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  59. "ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ കാണിക്കയിടരുത്, വഴിപാട് രശീത് എടുക്കരുത്, സർക്കാരിനെ പൂട്ടാൻ 'ശശികല ഫോർമുല'". വൺഇൻഡ്യ മലയാളം. 8 ഒക്ടോബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  60. "ശബരിമല വിഷയം ആചാരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത്, ജസ്റ്റിസ് ഇന്ദു മൽഹോത്രയുടെ നിരീക്ഷണങ്ങൾ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കണം: നരേന്ദ്ര മോദി". ഡൂൾന്യൂസ്. 1 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 7 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  61. "ശബരിമല: റിട്ട് ഹർജികൾ പരിഗണിക്കുന്നത് മാറ്റി; വൈകിട്ട് റിവ്യൂ ഹർജികൾക്ക് ശേഷം പരിഗണിക്കും". ഏഷ്യാനെറ്റ്. 13 നവംബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  62. "ശബരിമല: പുനഃപരിശോധന ഹർജികൾ തുറന്ന കോടതിയിലേക്ക്; സ്‌റ്റേ ഇല്ല". റിപ്പോർട്ടർ. 13 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 4 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  63. "ശബരിമല: പുനഃപരിശോധനാ ഹർജികൾ 42; സാധ്യതകൾ ചികഞ്ഞ് നിയമലോകം". മാതൃഭൂമി. 7 നവംബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  64. "ശബരിമല: റിട്ട് ഹർജികൾ പരിഗണിക്കുന്നത് പുനപരിശോധന ഹർജികൾക്ക് ശേഷം, തുറന്ന കോടതിയിൽ കേൾക്കില്ല". കേരളകൗമുദി. 13 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 4 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  65. "മലകയറിയ സുഹാസിനിയുടെ ധീരകൃത്യങ്ങൾ വേറെയും; എന്നും സാഹസങ്ങളുടെ സഹയാത്രിക". മനോരമ ന്യൂസ്. 18 ഒക്ടോബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  66. "തിരിച്ചുപോകാതെ നിവൃത്തിയില്ല; മാധ്യമങ്ങളോട് പ്രതികരിച്ച് രഹനാ ഫാത്തിമ". ചന്ദ്രിക. 19 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 19 ഒക്ടോബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  67. "എപ്പോൾ പോണമെന്ന് ആരാണ് തിരുമാനിക്കേണ്ടത്? സുപ്രീം കോടതിയെ സമീപിക്കുമെന്ന് ലിബി". വൺഇൻഡ്യ മലയാളം. 19 ഒക്ടോബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  68. "ശബരിമലയിൽ പോകുമെന്ന തീരുമാനത്തിൽ നിന്ന് പിന്നോട്ട് പോയിട്ടില്ലെന്ന് ബിന്ദു തങ്കം കല്യാണി". ട്വന്റിഫോർ ന്യൂസ്. 28 ഒക്ടോബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  69. "ശബരിമല ദർശനം വേണ്ടെന്നു വച്ച് മഞ്ജു മടങ്ങി". മാതൃഭൂമി. 20 ഒക്ടോബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  70. "ശബരിമല ദർശനത്തിനായി 550 യുവതികൾ രജിസ്​റ്റർ ചെയ്​തു". മാധ്യമം. 9 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 4 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019. zero width space character in |title= at position 38 (help)
  71. "ശബരിമല കയറാനെത്തിയ തൃപ്തി ദേശായി പ്രതിഷേധത്തെ തുടർന്ന് തിരിച്ചുപോയി". മാതൃഭൂമി. 16 നവംബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  72. "ട്രാൻസ്‌ജെൻഡേഴ്‌സ് ശബരിമലയിൽ ദർശനം നടത്തി". മാതൃഭൂമി. 18 ഡിസംബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  73. "പ്രതിഷേധം കാരണം ശബരിമല ദർശനം നടത്താതെ മനിതി സംഘം മടങ്ങി". മീഡിയവൺ. 23 ഡിസംബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  74. "പ്രതിഷേധം: ആദിവാസി വനിതാ നേതാവ് യാത്ര പൂർത്തിയാക്കാതെ മടങ്ങി". മലയാള മനോരമ. 24 ഡിസംബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  75. "പ്രതിഷേധം കനത്തു, യുവതികളുമായി പോലീസ് ആംബുലൻസിൽ തിരിച്ചിറങ്ങി". മാതൃഭൂമി. 24 ഡിസംബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  76. "മണ്ഡലകാലത്ത് യുവതികളാരും ശബരിമലയിൽ ദർശനം നടത്തിയില്ലെന്ന് പൊലീസ് റിപ്പോർട്ട്". മീഡിയവൺ. 28 ഡിസംബർ 2018. ശേഖരിച്ചത്: 4 ജനുവരി 2019.
  77. "ശബരിമല സന്നിധാനത്ത്‌ യുവതികളെത്തി ; ബിന്ദുവും കനകദുർഗയും ദർശനം നടത്തി". ദേശാഭിമാനി. 2 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 2 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 5 ജനുവരി 2019.
  78. "യുവതികൾ ശബരിമലയിൽ ദർശനം നടത്തി; തൊഴുത് മടങ്ങിയത് ബിന്ദുവും കനകദുർഗയും". ഏഷ്യാനെറ്റ് ന്യൂസ്. 2 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 5 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 5 ജനുവരി 2019.
  79. "നട അടച്ചു: സന്നിധാനത്ത് നിന്നും ഭക്തരെ മാറ്റി, ശബരിമലയിൽ ശുദ്ധികലശം". കേരള കൗമുദി. 2 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 5 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 5 ജനുവരി 2019.
  80. "ശ്രീലങ്കൻ യുവതി ദർശനം നടത്തി; കള്ളം പറഞ്ഞത് സുരക്ഷയ്ക്കായി: തെളിവായി ദൃശ്യങ്ങൾ". മനോരമ ന്യൂസ്. 4 ജനുവരി 2019. ശേഖരിച്ചത്: 5 ജനുവരി 2019.
  81. "ശ്രീലങ്കൻ യുവതി ശബരിമലദർശനം നടത്തിയെന്ന് സർക്കാർ; നിഷേധിച്ച് യുവതി". മാതൃഭൂമി. 5 ജനുവരി 2019. ശേഖരിച്ചത്: 5 ജനുവരി 2019.
  82. https://www.ndtv.com/kerala-news/36-year-old-kerala-woman-claims-she-entered-sabarimala-temple-on-tuesday-1975332
  83. "നിലയ്ക്കലും പമ്പയിലും ലാത്തിച്ചാർജ്; സമരക്കാരെ പൊലീസ് അറസ്റ്റ് ചെയ്ത് നീക്കി". ഏഷ്യാനെറ്റ്. 17 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 06 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019. Check date values in: |archivedate= (help)
  84. "സന്നിധാനത്ത് പ്രതിഷേധക്കാർ എത്തിയത് ബി.ജെ.പിയുടെ സംഘടനാ തീരുമാനമനുസരിച്ച്: തെളിവായി ബി.ജെ.പിയുടെ സർക്കുലർ". മീഡിയവൺ. 19 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 06 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019. Check date values in: |archivedate= (help)
  85. "'ബി.ജെ.പി പല സർക്കുലറും ഇറക്കും'; 'രഹസ്യം' പൊളിഞ്ഞെന്ന് സ്ഥിരീകരണം: കുരുക്ക്". മനോരമ ന്യൂസ്. 20 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 20 നവംബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  86. "സുരേന്ദ്രൻ മല ചവിട്ടിയത് അമ്മ മരിച്ച് ഒരു വർഷമാകും മുൻപ്: മന്ത്രി കടകംപള്ളി". മലയാള മനോരമ. 18 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 18 നവംബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  87. "ശിവദാസൻറെ മരണം പൊലീസ് നടപടിയിലല്ല; ശരിവച്ച് മകനും; ബിജെപി കള്ളം പൊളിഞ്ഞു". മനോരമ ന്യൂസ്. 2 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 2 നവംബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  88. "'പ്ലാൻ ബി, ശബരിമലയിൽ രക്തം ചിന്തൽ ' പരാമർശം; രാഹുൽ ഈശ്വറിൻറെ ഹർജി ഇന്ന് ഹൈക്കോടതിയിൽ". ഏഷ്യാനെറ്റ് ന്യൂസ്. 7 ഡിസംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  89. "ശബരിമലയിലെ 'രക്ത'ച്ചൊരിച്ചിൽ; രാഹുൽ ഈശ്വറിനെതിരെ ജാമ്യമില്ലാ കേസ്; കുരുക്ക്\". മനോരമ ന്യൂസ്. 26 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 26 ഒക്ടോബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  90. "രാഹുൽ ഈശ്വറിനെ തളളിപ്പറഞ്ഞ് തന്ത്രി കുടുംബം". റിപ്പോർട്ടർ ടി.വി. 29 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  91. "രാഹുൽ ഈശ്വർ തന്ത്രി കുടുംബാംഗമല്ലെന്ന് തന്ത്രി കുടുംബം". ഏഷ്യാനെറ്റ് ന്യൂസ്. 28 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  92. "മലമുകളിൽ യുദ്ധത്തിന് ഒരുങ്ങി രാഹുൽ ഈശ്വർ; പ്രക്ഷോഭക്കാർക്ക് ആശയവിനിമയത്തിന് വാക്കി ടോക്കി". ഡൂൾന്യൂസ്. 26 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  93. "'ശബരിമലയിലേത് ബിജെപി അജൻഡ'; ശ്രീധരൻ പിള്ളയുടെ 'ഗുരുതര' പ്രസംഗം പുറത്ത്: വിഡിയോ". മനോരമ ന്യൂസ്. 5 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 5 നവംബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  94. "'ഇത് ഗോൾഡൻ ഓപ്പർച്യൂണിറ്റി' ; ശ്രീധരൻ പിള്ള യുവമോർച്ച യോഗത്തിൽ വെളിപ്പെടുത്തിയത്". ഏഷ്യാനെറ്റ് ന്യൂസ്. 5 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  95. "സന്നിധാനത്ത് പ്രതിഷേധങ്ങൾ നടത്തരുതെന്ന് ഹൈക്കോടതി, ശബരിമലയിൽ മൂന്നംഗ നിരീക്ഷണ സമിതി". കേരള കൗമുദി. 27 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 7 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  96. "ശബരിമല തീർഥാടനത്തിന്റെ പൂർണ മേൽനോട്ടം നിരീക്ഷകസമിതിക്ക്; ഉറപ്പിച്ച് ഹൈക്കോടതി". മനോരമ ന്യൂസ്. 30 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 30 നവംബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  97. "ഇടപെട്ടത് സംഘർഷം ഒഴിവാക്കാൻ; പടിചവിട്ടിയത് ഇരുമുടിക്കെട്ടുമായി: വൽസൻ തില്ലങ്കേരി". മലയാള മനോരമ. 6 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 7 നവംബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  98. "ആചാര ലംഘനം; വത്സൻ തില്ലങ്കേരി പരിഹാരപൂജ നടത്തിയിട്ടില്ലെന്ന് ദേവസ്വം ബോർഡ്". അഴിമുഖം. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  99. "വനിതാ പൊലീസുകാരുടെ പ്രായം: വത്സൻ തില്ലങ്കേരിയുടെ പ്രസ്താവന വിവാദത്തിലേക്ക്". മലയാള മനോരമ. 13 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 13 നവംബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  100. "എസ്.പി. യതീഷ് ചന്ദ്രയ്ക്കെതിരേ മന്ത്രി പൊൻരാധാകൃഷ്ണന്റെ അവകാശലംഘന നോട്ടീസ്". മാതൃഭൂമി. 20 ഡിസംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  101. "ഇരുമുടിക്കെട്ട് നിലത്തിട്ട് കെ സുരേന്ദ്രൻ; വീഡിയോ സോഷ്യൽ മീഡിയയിൽ വൈറൽ". സമകാലിക മലയാളം. 18 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 23 നവംബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  102. "ഇരുമുടിക്കെട്ട് നിലത്തിട്ടത് കെ. സുരേന്ദ്രൻ; ദൃശ്യങ്ങൾ പുറത്ത്". മീഡിയവൺ ടി.വി. 18 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  103. "കെ.സുരേന്ദ്രന് കർശന ഉപാധികളോടെ ജാമ്യം; പത്തനംതിട്ടയിൽ പ്രവേശിക്കാനാവില്ല". മലയാള മനോരമ. 7 ഡിസംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 8 ഡിസംബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  104. "കെ സുരേന്ദ്രന് ജാമ്യം; ശബരിമല ഉൾപ്പെടുന്ന റാന്നി താലൂക്കിൽ പ്രവേശിക്കരുതെന്ന് ഉപാധി". ഏഷ്യാനെറ്റ് ന്യൂസ്. 23 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  105. "ബി.ജെ.പി.യുടെ നിരാഹാര സമരം ഒരുമാസം പിന്നിടുന്നു". മാതൃഭൂമി. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  106. "വനിതാ മതിലിനെതിരേ സംസ്ഥാനത്തുടനീളം അയ്യപ്പ ജ്യോതി തെളിയിക്കും: ശബരിമല കർമ സമിതി". മെട്രോ വാർത്ത. 12 ഡിസംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 7 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  107. "മുഖ്യമന്ത്രിക്കെതിരെ ജാതി പറഞ്ഞ് അധിക്ഷേപം; വിഡിയോയ്ക്കെതിരെ വ്യാപക രോഷം". മനോരമ ന്യൂസ്. 10 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 10 ഒക്ടോബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  108. "മുഖ്യമന്ത്രിക്കെതിരെ ജാതി അധിക്ഷേപം നടത്തിയ സ്ത്രീയ്‌ക്കെതിരെ കേസെടുത്തു". ഡൂൾന്യൂസ്. 11 ഒക്ടോബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 7 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  109. "'സി കേശവനും പൽപ്പുവിനും ടി കെ മാധവനും കിട്ടിയ അതേ ആക്ഷേപം പിണറായിക്ക് ലഭിക്കുമ്പോൾ ചരിത്രനിയോഗം വ്യക്തം'". ദേശാഭിമാനി. 24 ഡിസംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 25 ഡിസംബർ 2018-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  110. "'തെങ്ങ് കേറേണ്ടവനെ പിടിച്ച് തലയിൽ കയറ്റുമ്പോൾ ഓർമിക്കണം'- പിണറായിക്കെതിരെ ജന്മഭൂമി ജാതി പറയുന്നു". വൺഇന്ത്യ മലയാളം. 24 ഡിസംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 7 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  111. "പിണറായി തെങ്ങുകയറാൻ പോകട്ടെ, മുഖ്യമന്ത്രിക്കെതിരെ വീണ്ടും ബിജെപിയുടെ ജാതി അധിക്ഷേപം". ഏഷ്യാനെറ്റ് ന്യൂസ്. 2 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 7 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  112. "'അതെ, ഞാനൊരു ചെത്ത് തൊഴിലാളിയുടെ മകനാണ്': ജാതി പറഞ്ഞ് ആക്ഷേപിക്കുന്നവർക്ക് മുഖ്യമന്ത്രിയുടെ ലളിതമായ മറുപടി/ വീഡിയോ". അഴിമുഖം. 3 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 7 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  113. "പന്തളത്ത് കല്ലേറിൽ പരിക്കേറ്റ ബി.ജെ.പി പ്രവർത്തകൻ മരിച്ചു". കേരള കൗമുദി. 2 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  114. "പന്തളത്ത് കല്ലേറിൽ പരുക്കേറ്റ ബിജെപി പ്രവർത്തകൻ മരിച്ചു". സിറാജ് ഡെയിലി. 2 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 2 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  115. "എടപ്പാളിൽ സംഘപരിവാർ അക്രമകാരികളെ നാട്ടുകാർ തല്ലിയോടിച്ചു, വീഡിയോ". ഡൂൾന്യൂസ്. 3 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  116. "ആ ഹർത്താൽ ഓട്ടക്കാരന് പിന്നീട് എന്തു സംഭവിച്ചു; വീഡിയോ വൈറൽ, ചില ഹർത്താൽ തമാശകൾ". വൺഇൻഡ്യ മലയാളം. 4 ജനുവരി 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  117. "ഹർത്താൽ ദിനത്തിൽ പോർവിളിച്ച് കേരളം; തെരുവുയുദ്ധം". മലയാള മനോരമ. 4 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 5 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  118. "സെക്രട്ടറിയേറ്റിനുമുന്നിൽ തെരുവുയുദ്ധം". ജനയുഗം. 2 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 2 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  119. "ശബരിമല: തലസ്ഥാനത്ത് തെരുവുയുദ്ധം". മീഡിയവൺ ടിവി. 2 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  120. "തെരുവുയുദ്ധം, ബോംബേറ്, കത്തിക്കുത്ത്; ഹർത്താലിൽ അക്രമം തുടരുന്നു". മാതൃഭൂമി. 3 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 3 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  121. "സംസ്ഥാനത്ത് വ്യാപക സംഘർഷം; തലസ്ഥാനത്ത് തെരുവുയുദ്ധം; സിപിഎം - ബിജെപി പ്രവർത്തകർ ഏറ്റുമുട്ടി". ഏഷ്യാനെറ്റ് ന്യൂസ്. 2 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  122. "നെടുമങ്ങാട് പൊലീസ് സ്റ്റേഷനിലേക്ക് ബോംബെറിഞ്ഞത് RSS പ്രചാരക്; CCTV ദൃശ്യം പുറത്ത്". ന്യൂസ് 18 മലയാളം. 5 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  123. "നെടുമങ്ങാട് പൊലീസ് സ്റ്റേഷൻ ബോംബേറ്: പ്രതി പ്രവീണിനെതിരെ ലുക്ക്ഔട്ട് നോട്ടീസ്; സഹോദരൻ കസ്റ്റഡിയിൽ". സമകാലിക മലയാളം. 6 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  124. "എ എൻ ഷംസീർ എംഎൽഎയുടെ വീടിന് നേരെ ബോംബേറ്". ഏഷ്യാനെറ്റ് ന്യൂസ്. 4 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 4 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  125. "എ.എൻ. ഷംസീർ എം.എൽ.എയുടെയും പി. ശശിയുടെയും വീടിനുനേരെ​ ബോംബേറ്". മാധ്യമം. 4 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 4 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019. zero width space character in |title= at position 53 (help)
  126. "കണ്ണൂരിൽ അക്രമം തുടരുന്നു; വി. മുരളീധരന്റെ വീടിന് നേരെ ബോംബേറ്". ന്യൂസ് 18 മലയാളം. 5 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  127. "കേരളം സന്ദർശിക്കുന്ന പൗരന്മാർക്ക് ജാഗ്രതാ നിർദ്ദേശവുമായി ബ്രിട്ടനും അമേരിക്കയും". മാതൃഭൂമി. 5 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 5 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  128. "തന്ത്രി ബ്രാഹ്മണനല്ല ബ്രാഹ്മണ രാക്ഷസൻ: ജി സുധാകരൻ". ജനയുഗം. 5 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 5 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  129. "പ്രക്ഷോഭവുമായി യുഡിഎഫും; നാളെ കരിദിനം; അക്രമത്തോട് യോജിപ്പില്ല". മനോരമ ന്യൂസ്. 2 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 2 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  130. "യു.ഡി.എഫ് വ്യാഴാഴ്ച കരിദിനം ആചരിക്കും; സെക്രട്ടറിയേറ്റിലേക്ക്​ മാർച്ച്". മാധ്യമം. 2 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 2 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019. zero width space character in |title= at position 62 (help)
  131. "'ആ നിലപാട് നമുക്കില്ല'; കോൺഗ്രസ് എംപിമാരുടെ ശബരിമല‌ പ്രതിഷേധം വിലക്കി സോണിയ". മനോരമ ന്യൂസ്. 4 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 7 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  132. "സ്ത്രീ പ്രവേശനത്തിനെതിരായ പ്രതിഷേധം വേണ്ട: കോൺഗ്രസ് എംപിമാരെ വിലക്കി സോണിയ ഗാന്ധി". മാതൃഭൂമി. 4 ജനുവരി 2019. മൂലതാളിൽ നിന്നും 4 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 7 ജനുവരി 2019.
  133. https://www.manoramanews.com/news/breaking-news/2019/01/04/kc-venugopal-p-karunakaran-meenakshi-lekhi-sabarimala-loksabha-04.html
  134. https://www.indiatvnews.com/news/india-sabarimala-row-congress-accuses-bjp-of-instigating-violence-central-govt-only-adding-fuel-to-fire-rather-than-finding-solution-497523
  135. https://www.firstpost.com/politics/sabarimala-protests-congress-says-centre-adding-fuel-to-the-fire-instead-of-finding-peaceful-solution-5846541.html
  136. https://www.asianetnews.com/news/sabarimala-6th-harthal-at-kerala-with-in-4month-pkp576
  137. "പൊൻ രാധാകൃഷ്ണനെ അപമാനിച്ചെന്ന് ആരോപണം; കന്യാകുമാരിയിൽ നാളെ ബിജെപി ഹർത്താൽ". ഏഷ്യാനെറ്റ് ന്യൂസ്. 22 നവംബർ 2018. മൂലതാളിൽ നിന്നും 6 ജനുവരി 2019-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത്: 6 ജനുവരി 2019.
  138. "BJP-sponsored hartal peaceful in Pathanamthitta". thehindu.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  139. "Sabarimala hartal turns violent, KSRTC buses wrecked". thehindu.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 ജനുവരി 2019.
  140. "Ayyappa devotee found dead; BJP hartal in Pathanamthitta begins". manoramaonline.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  141. "Sivadasan's mysterious death: BJP hartal in Pathanamthitta today". keralakaumudi.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  142. "Ayyappa Devotee Found Dead, BJP Calls for Strike in Kerala District". ndtv. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  143. "BJP calls for 12-hour strike in Kerala's Pathanamthitta today". indiatoday. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  144. "Kerala hartal triggered by arrest of Hindu Aikya Vedi leader who wanted to go to Sabarimala". indianexpress.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  145. "State-wide hartal in Kerala after KP Sasikala arrested from Sabarimala". thenewsminute.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  146. "Sabarimala: Hartal called in Kerala after Hindu woman leader". timesofindia.indiatimes.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  147. "Sabarimala: Hartal called in Kerala after Hindu woman leader's arrest". economictimes.indiatimes.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  148. "Sabarimala row: BJP protest KP Sasikala's arrest; Terms it outrageous". newindianexpress.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  149. "BJP's secretariat march turns violent, hartal in Thiruvanant .. Read more at: http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/67031380.cms?utm_source=contentofinterest&utm_medium=text&utm_campaign=cppst". timesofindia.indiatimes.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019. External link in |title= (help)
  150. "BJP march over Sabarimala issue turns violent; hartal in Thiruvananthapuram on Tuesday". newindianexpress.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  151. "BJP-Yuva Morcha protest turns violent, hartal in Thiruvananthapuram on Tuesday". thenewsminute.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  152. "BJP March over Sabarimala Issue Turns Violent; Hartal in Thiruvananthapuram on Tuesday". news18.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  153. "Ayyappa devotee's dying declaration suggests he was frustrated with life". theweek.in. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  154. "Kerala hartal HIGHLIGHTS: Nair's dying declaration states he took extreme step out of depression, say police". indianexpress.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  155. "http://www.uniindia.com/hartal-affects-normal-life-in-kerala/south/news/1438176.html". uniindia.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019. External link in |title= (help)
  156. "Ayyappa devotee's dying declaration suggests he was frustrated with life". thenewsminute.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  157. "Sabarimala protests: Activist succumbs to injuries, Kerala on edge after 2 women enter temple". indiatoday.in. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  158. "Sabarimala issue live updates - Journalists attacked in Thiruvananthapuram". thehindu.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  159. "Protests erupt in Kerala after two women enter Sabarimala; BJP, Congress attack Vijayan govt". indianexpress.com. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.
  160. "Hartal Over Entry of Women Into Sabarimala Begins in Kerala; Vehicles Blocked". thewire.in. ശേഖരിച്ചത്: 3 January 2019.