ആറാട്ടുപുഴ പൂരം

ഇംഗ്ലീഷ് വിലാസം

https://ml.wikipedia.org/wiki/Aarattupuzha_pooram

ആറാട്ടുപുഴ പൂരം

ക്ഷേത്രം

ആറാട്ടുപുഴ ക്ഷേത്രം

മാസവും, ദിവസവും

മീനമാസത്തിലെ പൂരം

ചടങ്ങുകൾ

പൂരം കൊടിയേറ്റ് • തറയ്ക്കൽ പൂരം • ദേവസംഗമം • കൂട്ടിയെഴുന്നെള്ളിപ്പ് • ആറാട്ട് • യാത്രയയപ്പ് • ഗ്രാമബലി • കൊടിക്കുത്ത്

പങ്കെടുക്കുന്ന ക്ഷേത്രങ്ങൾ

ഇതുംകാണുക

ആറാട്ടുപുഴ (തൃശുർ ജില്ല)

കേരളത്തിൽ തൃശൂർ ജില്ലയിലെ ആറാട്ടുപുഴ എന്ന ഗ്രാമത്തിൽ ആഘോഷിക്കപ്പെടുന്ന പൂരമാണ്‌ ആറാട്ടുപുഴ പൂരം (ഇംഗ്ലീഷ്: Aarattupuzha Pooram). ഈ ഉത്സവം കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായ ക്ഷേത്രോത്സവമായി കരുതപ്പെടുന്നു.^[1] 2000-ഓളം വർഷം പഴക്കമുള്ള ഈ ആചാരം ഇടക്ക് വച്ച് നിലച്ചു പോയെങ്കിലും ആയിരത്തി നാനൂറ് വർഷത്തിലധികമായി വീണ്ടും നടത്തെപ്പെട്ടുവരുന്നതാണ്‌ എന്ന് പെരുവനം ക്ഷേത്രത്തിലെ ഗ്രന്ഥവരികളിൽ കാണുന്നത്. പൂരങ്ങളുടെ മാതാവ് എന്നറിയപ്പെടുന്ന^[2] ഈ പൂരം ചടങ്ങുകളുടെ പ്രാധാന്യം കൊണ്ടും കാഴ്ചയിലെ പ്രൗഢി കൊണ്ടും കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ പൂരമായി ആഘോഷിക്കുന്നു. 23 ദേവി-ദേവന്മാരുടെയും മുപ്പത്തിമുക്കോടി ദേവഗണങ്ങളുടെയും സാന്നിധ്യം കൊണ്ട് പവിത്രമായ ആറാട്ടുപുഴ പൂരം വൈകുണ്ഠ ദർശനത്തിന് ഏറെ പ്രാധാന്യം കൽപ്പിക്കുന്നു.

108 ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പൂരം പങ്കെടുത്തിരുന്ന കാലത്ത് അത് കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ആഘോഷമായിരുന്നു. "ആറാട്ടുപുഴ പൂരത്തിന്റെ വെളിച്ചെണ്ണയുണ്ടെങ്കിൽ നൂറ് തൃശൂർ പൂരം നടത്താം" എന്ന് ഒരു പഴഞ്ചൊല്ല് തന്നെ ഉണ്ട്. ആറാട്ടുപുഴ ക്ഷേത്രത്തിലെ മീനമാസത്തിൽ വച്ച് നടക്കുന്ന ഉത്സവത്തിന്റെ വലിയ വിളക്കാണ്‌ ആറാട്ടുപുഴ പൂരം. രണ്ടു ദിവസം മുന്നേ നടക്കുന്ന പെരുവനം പൂരത്തിനെത്തുന്ന മേൽ പറഞ്ഞ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെ ചെറുപൂരങ്ങൾ ആറാട്ടുപുഴ പൂരം കഴിഞ്ഞേ മടങ്ങിപ്പോകുകയുള്ളൂ. അന്നേ ദിവസം തൃശൂർ വടക്കും നാഥൻ, ഇരിങ്ങാലക്കുട കൂടൽ മാണിക്യം എന്നീ ക്ഷേത്രങ്ങളുൾപ്പടെയുള്ള സമീപക്ഷേത്രങ്ങളിലും ശുചീന്ദ്രം മുതലായക്ഷേത്രങ്ങളിലും നേരത്തേ നട അടക്കുമായിരുന്നു. കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായ പൂരങ്ങളിലൊന്നായ ആറാട്ടുപുഴ പൂരം എല്ലാ വർഷവും തൃശ്ശൂരിലെ ആറാട്ടുപുഴ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഏഴ് ദിവസങ്ങളിലായി നടത്തപ്പെടുന്നു. ഈ പൂരസമയത്ത് എല്ലാ ദേവീദേവന്മാരും ഒരുമിച്ച് എത്തിച്ചേരുന്നുവെന്നാണ് വിശ്വാസം. ഉത്സവദിവസങ്ങളിൽ സമീപ പ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നും ദൂരസ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള നിരവധി ഭക്തരും സന്ദർശകരും ആറാട്ടുപുഴ ഗ്രാമത്തിലെത്തുന്നു.

ഏഴ് ദിവസത്തെ ഉത്സവത്തിന്റെ പ്രധാന ആകർഷണം അവസാനത്തെ രണ്ട് ദിവസങ്ങളാണ്. അവസാന ദിവസത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പുള്ള വൈകുന്നേരം അലങ്കരിച്ച ആനകളുടെ എഴുന്നള്ളിപ്പും വാദ്യമേളങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്ന “ശാസ്താവിന്റെ മേളം” നടക്കുന്നു. ആറാട്ടുപുഴ ശാസ്താവിന്റെ പഞ്ചാരിമേളം രാത്രി നടക്കുന്ന മറ്റ് പൂരങ്ങളിലേതിനേക്കാളും വലിയ വാദ്യകലാകാരന്മാരുടെ സംഗമമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. 200-ലധികം കലാകാരന്മാർ ശാസ്താവിന്റെ മേളത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്നു. ആറാട്ടുപുഴ പൂരത്തിന് പുറമെ തൃപ്പൂണിത്തുറ ശ്രീപൂർണത്രയീശ ക്ഷേത്രത്തിൽ മാത്രമാണ് ഇത്തരമൊരു വലിയ പഞ്ചാരിമേളം കാണാൻ കഴിയുന്നത്. ആറാട്ടുപുഴ പൂരം “ദേവമേള” എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ^[3]സമീപ പ്രദേശങ്ങളിലെ നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ദേവതകൾ ഒരുമിച്ചെത്തുന്നതിനാലാണ് ഈ പേര് ലഭിച്ചത്. കേരളത്തിലെ വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിലെ വൈവിധ്യമാർന്ന ആചാരങ്ങളും പാരമ്പര്യങ്ങളും ഒത്തുചേരുന്നതിനാൽ, “പൂരങ്ങളുടെ മാതാവ്” എന്ന വിശേഷണത്തോടെയും ഇത് അറിയപ്പെടുന്നു.

ഒരിക്കൽ തൃശ്ശൂർ ജില്ലയിലെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്നായി 108 ദേവതകൾ ആറാട്ടുപുഴ പൂരത്തിൽ പങ്കെടുത്തിരുന്നുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ 23 ദേവതകളാണ് പൂരത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്നത്. ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായ ക്ഷേത്രോത്സവങ്ങളിലൊന്നായും ആറാട്ടുപുഴ പൂരം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ആറാട്ടുപുഴ പൂരത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്ന പ്രധാന ദേവതകളിൽ ഉറകത്തമ്മ തിരുവടി, ചേർപ്പ് ഭഗവതി, തൃപ്രയാർ തേവർ എന്നിവർ ഉൾപ്പെടുന്നു.^[4]^[5]^[6]^[7]

പൂരം ദേവമേള എന്നറിയപ്പെടുന്നു ('എല്ലാ പൂരങ്ങളുടെയും മാതാവ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ആഘോഷങ്ങൾ, സംസ്ഥാനത്തുടനീളമുള്ള വൈവിധ്യമാർന്ന പാരമ്പര്യങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നതിനാൽ കേരളത്തിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഏറ്റവും മികച്ച ആഘോഷങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്^[8]) ഇത് ദേവന്മാരുടെ ഒരു കൂട്ടായ്മയാണ്, അയൽപക്ക ആരാധനാലയങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ദേവന്മാരുടെ വൻ സാന്നിധ്യം കണക്കിലെടുക്കുമ്പോൾ. തൃശൂർ ജില്ലയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിവിധ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള 108 ദേവന്മാർ ഒരിക്കൽ പൂരത്തിൽ പങ്കെടുത്തിരുന്നു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ 23 ദേവന്മാർ മാത്രമേ പൂരത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്നുള്ളൂ, ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലെ ഏറ്റവും പഴക്കം ചെന്ന ക്ഷേത്രോത്സവമായി ഇത് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ആറാട്ടുപുഴ പൂരത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്ന പ്രധാന ദേവതകൾ ഊരകത്തമ്മ തിരുവടി, ചേർപ്പ് ഭഗവതി, തൃപ്രയാർ തേവർ എന്നിവരാണ്.^[9]^[10]^[11]^[12]

ചരിത്രം

എ.ഡി. 583 ലാണ്‌ പെരുവനം പൂരം ആരംഭിച്ചതെന്ന് ചിലർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അതിനേക്കാൾ മുന്ന് തന്നെ ഇത് ഉണ്ടായിരുന്നു എന്നും ഇടക്കാലത്ത് വച്ച് മുടങ്ങിപ്പോയ പൂരം എ.ഡി. 583-ൽ പുനരാരംഭിക്കുക മാത്രമാണ്‌ ചെയ്തത് എന്നാണ്‌ മറ്റു ചിലർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നത്. ആദ്യകാലങ്ങളിൽ 108 ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്ന് ദേവീദേവന്മാർ ആറാട്ടുപുഴ പൂരത്തിനെത്തിയിരുന്നു. കേരളത്തിലെ 56 നാട്ടുരാജാക്കന്മാരും പങ്കെടുത്തിരുന്നു.

പങ്കാളികൾ

പെരുവനത്തുത്സവത്തിനു വന്നിരുന്ന നൂറ്റെട്ട് ദേവന്മാരെയും ഇവിടെ പണ്ട് എഴുന്നള്ളിച്ചിരുന്നു. കുംഭമാസത്തിൽ കുട്ടനെല്ലൂർ പൂരം കഴിക്കുന്ന വീമ്പ്, ചേമ്പ്, പനമുക്ക്, വെല്ലോർക്കാവ്, കുട്ടനെല്ലൂർ എന്നീ ഭഗവതിമാരും, മേടത്തിൽ തൃശൂർ പൂരത്തിൽ പങ്കുക്കൊള്ളുന്ന കണിമംഗലം, ചെമ്പുക്കാവ്, കാരമുക്ക്, ലാലൂർ, ചൂരക്കോട്ടുക്കാവ്, അയ്യന്തോൾ, നെയ്തലക്കാവ് എന്നീ ദേവന്മാരും ഒരുകാലത്ത് ആറാട്ടുപുഴ വന്നിരുന്നവരായിരുന്നു. 108 ക്ഷേത്രങ്ങൾ പങ്കെടുത്തിരുന്നുവെങ്കിലും ഇന്ന് 23 ക്ഷേത്രങ്ങളാണ്‌ പൂരത്തിൽ പങ്ക് ചേരുന്നത്. പെരുവനം മഹാദേവർ ക്ഷേത്രത്തിലെ ഇരട്ടിയപ്പൻ പൂരം ഘോഷയാത്രയിൽ പുറത്തെഴുന്നള്ളാറില്ല . ^[13]ശാസ്താവും ഭഗവതിമാരുമാണ്‌ പൂരത്തിനു പോകുന്ന ദേവതകൾ. താഴെ പറയുന്നവയാണ്‌ 23 ക്ഷേത്രങ്ങൾ

ശാസ്താ ക്ഷേത്രങ്ങൾ

ഭഗവതീക്ഷേത്രങ്ങൾ‍

ഇത് കൂടാതെ തൃപ്രയാർ തേവർ എന്ന ശാസ്താവും മുഖ്യാതിഥിയായെത്തുന്നു.

ചടങ്ങുകൾ

കൊടിയേറ്റം

പൂരമഹോത്സവത്തിന് നാന്ദികുറിച്ചുകൊണ്ട് മീനമാസത്തിലെ മകീര്യം നാളിലാണു കൊടിയേറ്റം. അത്യുത്സാഹപൂർവ്വം നാട്ടുകാർ മുറിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന കവുങ്ങ് ചെത്തി മിനുക്കി ഉണ്ടാക്കുന്ന കൊടിമരം ഒന്നിടവിട്ട് ആലിലകളും മാവിലകളും ചാർത്തി ആഘോഷപൂർവം ഉയർത്തുന്നു. തുടർന്ന് ക്ഷേത്രം ഊരാളന്മാർ ദർഭപ്പുല്ല് കൊടിമരത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ചടങ്ങാണു. നിശ്ശബ്ദതയിൽ ചമയങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെ ഒരു ഗജവീരനെ കുത്തുവിളക്കുകളുടെ അകമ്പടിയോടെ ഏഴുകണ്ടം അതിർത്തി വരെ ആനയിക്കും. ക്ഷേത്ര നടപ്പുരയിൽ വലന്തലയിൽ പൂരം കൊട്ടിവച്ചാൽ പുറത്ത് ആൽതറയ്ക്ക് സമീപം തിരുവായുധസമർപ്പണമെന്ന ചടങ്ങാണു. ക്ഷേത്രത്തിനകത്ത് ഈ സമയം നവകം, പഞ്ചഗവ്യം, ശ്രീഭൂതബലി തുടങ്ങിയ തതന്ത്രികച്ചടങ്ങുകൾ ആരംഭിക്കും. തുടർന്നുള്ള എല്ലാ ദിവസവും ശ്രീഭൂതബലി, കേളി, കൊമ്പുപറ്റ്, കുഴൽപ്പറ്റ് എന്നിവ ഉണ്ടാകും.

തറയ്ക്കൽ പൂരം

പൂരത്തലേന്ന്, അതായത് മകം നാളിൽ നടത്തപ്പെടുന്ന പൂരമാൺ തറയ്ക്കൽ പൂരം. അന്നേ ദിവസം സന്ധ്യക്ക് ചടങ്ങുകൾക്ക് ശേഷം ഒൻപത് ആനകളുടെ അകമ്പടിയോടെ ശാസ്താവ് ചെമ്പട മേളവുമായി പുറത്തേക്കെഴുന്നള്ളുന്നു. അന്നേ ദിവസം ദേശത്തെ മുഴുവൻ ഭക്തജനങ്ങളും നിറപറകളുമായി ശാസ്താവിനെ എതിരേൽക്കുന്നു. 150-ല് പരം കലാകാരന്മാർ അണിനിരക്കുന്ന പാണ്ടിമേളം തറക്കൽ പൂരത്തിൻ മിഴിവേകുന്നു. പടിഞ്ഞാറ് നിന്ന് ഊരകത്തമ്മത്തിരുവടിയും തെക്കുനിന്ന് തൊട്ടിപാൾ ഭഗവതിയും എഴുന്നള്ളുകയായി. പാണ്ടിമേളത്തിനു ശേഷം മാനത്ത് വിസ്മയങ്ങളൊരുക്കുന്ന കരിമരുന്ന് പ്രയോഗം ഉണ്ടാകും. തുടർന്ന് മൂന്ന് ദേവിദേവന്മാരും സംഗമിക്കുകയും എഴുന്നെള്ളിപ്പുകൾക്ക് മദ്ധ്യത്തിലായി പായയും മുണ്ടും വിരിച്ച് ചേങ്ങില വെച്ചതിനു ശേഷം അരി നിറയ്ക്കും.

ദേവസംഗമം

പെരുവനം പൂരം കഴിഞ്ഞ് ആറാട്ട് പുഴ പൂരത്തിന്റെ ദിവസം അസ്തമയത്തിനു മുൻപ് തന്നെ 23 ക്ഷേത്രങ്ങളിലേയും പൂരങ്ങൾ ആറാട്ട്പുഴക്ഷേത്രത്തിനു പടിഞ്ഞാറ് വശത്തുള്ള വിശാലമായ പാടത്ത് അണിനിരക്കുന്നു. വാദ്യമേളഘോഷങ്ങൾ അകമ്പടി സേവിക്കുന്നു. ഇതിലെ ആറാട്ടുപുഴ, എടക്കുന്നി, അന്തിക്കാട്, ചൂരക്കോട്, കല്ലേലി, മേടംകുളം, തൈക്കാട്ടുശ്ശേരി, അച്ചുകുന്നു, ചിറ്റിച്ചാത്തക്കുടം, നാങ്കുളം, നെട്ടീശ്ശേരി, കോടന്നൂർ, മാട്ടിൽ എന്നീ 13 ദേവകൾക്ക് ഇറക്കവും മറ്റുള്ള 7 ദേവകൾക്ക് കയറ്റവുമാണ്‌.

മേൽ പറഞ്ഞ പൂരങ്ങളുടെ ആതിഥേയനാണ്‌ ആറാട്ടുപുഴ ശാസ്താവ്. എന്നാൽ മുഖ്യാതിഥിയായി പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നത് തൃപ്രയാർ തേവരാണ്‌. പാടത്തിൻറെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്തുള്ള “കൈതവളപ്പ്” എന്ന സ്ഥലത്ത് തേവർ എത്തുന്നതു വരെ ആറാട്ടുപുഴ ശാസ്താവ് നിലപാട് നിൽക്കുന്നു. പിന്നീട് തേവർ വന്നശേഷം എല്ലാ ചടങ്ങുകൾക്കും അദ്ദേഹമാണ്‌ പ്രധാനി. പാണ്ടിമേളവും വരവേല്പും പ്രധാന ചടങ്ങുകളാണ്. ഇതിനുശേഷമാണ്‌ കൂട്ടിയെഴുന്നള്ളിപ്പ്

കൂട്ടിയെഴുന്നെള്ളിപ്പ്

ആറാട്ടുപുഴപൂരം നാളിൽ അർദ്ധരരത്രി ദേവമേളയ്ക്ക് നെടുനായകത്വം വഹിക്കുന്ന തൃപ്രയാർ തേവർ കൈതവളപ്പിലെത്തുന്നു. തൃപ്രയാർ തേവരെ മദ്ധ്യസ്ഥാനത്ത് നിർത്തി വശങ്ങളിലായി ആനപ്പുറത്ത് 23 ദേവകളേയും അണിനിരത്തപ്പെടുന്നു. ഊരകത്തമ്മ തിരുവടികൾ വലതു ഭാഗത്തായും ചേർപ്പിൽ ഭഗവതി ഇടതുഭാഗത്തായും വരുന്നു. മറ്റു തിടമ്പുകളെല്ലാം പാർശവങ്ങളിലായി അണിനിരക്കുന്നു. വൈകുണ്ഠത്തിൽ അനന്തശായിയായ സാക്ഷാൽ മഹാവിഷ്ണു ശ്രീ ഭഗവതിയോടും ഭൂമിദേവിയോടും വിരരജിക്കുകയാണ് എന്ന സങ്കല്പത്തോടെ പതിനനയിരക്കണക്കിനു ഭക്തർ തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണം വയ്ക്കുന്നു. 101 ആനകളോളം ഉണ്ടായിരുന്ന ചടങ്ങിൽ നിന്ന് 50ഓളമായി ചുരുങ്ങിയിട്ടൂണ്ട്. 50 നുമേൽ ആനകളുടെ അകമ്പടിയോടെ മെല്ലെ മുന്നോട്ട് ആനയിക്കപ്പെടുന്ന ഈ ചടങ്ങ് സൂര്യൻ അടുത്ത ദിവസം ഉദിച്ചുയരുന്നതു വരെ തുടരുന്നു.

ആറാട്ട്

പിറ്റേ ദിവസം ഉത്രം നാളിൽ ആറാട്ട് നടത്തപ്പെടുന്നു. കരുവന്നൂർ പുഴയിൽ മന്ദാരക്കടവിൽ വച്ചാണ്‌ ആറാട്ട് നടക്കുന്നത്. ആറാട്ടുപുഴപൂരം ദിവസം അർദ്ധരാത്രി മുതൽ മന്ദാരക്കടവിൽ ഗംഗാദേവിയുടെ സാന്നിധ്യമുണ്ടാകുമെന്നാൺ വിശ്വാസം. തേവർക്കായി താൽകാലിക മണ്ഡപം ഒരുക്കുന്നു. അതിനെ വലം വച്ച് മറ്റു ഭഗവതിമാർ ആറാടുന്നു. വിഷഹാരിയായ കടലാശ്ശേരി പിഷാരിക്കൽ ഭഗവതിയാൺ ആദ്യം നീരാടുന്നത്. മീനമാസത്തിലെ പൂരം നാളിൽ രാത്രി ചോതി നക്ഷത്രം ഉച്ചസ്ഥ മാവുമ്പോളാണ് കടലാശ്ശേരി പിഷാരിയ്ക്കൽ ഭഗവതി മന്ദാരം കടവിൽ ആറാടുന്നത്.കാശി വിശ്വനാഥനും ഗംഗയും മുപ്പത്തിമുക്കോടി ദേവകളും ഈ ആറാട്ടിൽ പങ്കെടുക്കുന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം .തുടർന്ന് മറ്റു ദേവിമാർ ഓരോരുത്തരായി ആറാടുന്നു പരമപുണ്യമായ ഈ ആറാട്ടിൽ നിരവധി ഭക്തജനങ്ങൾ പങ്കെടുത്ത് നിർവൃതിയടയുന്നു. ആറാട്ടിനു ശേഷം ഊരകത്തമ്മത്തിരുവടിയും തേവരും ഒരുമിച്ച് ആറാട്ടുപുഴ ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്കുള്ള വഴിമദ്ധ്യേ ശംഖ് മുഴക്കുന്നു. ഊരകത്തമ്മത്തിരുവടിയാൺ ആറാട്ടുപുഴ ക്ഷേത്രം ആദ്യം പ്രദക്ഷിണം വെക്കുന്നത്.

യാത്രയയപ്പ്

ആറാട്ട് കഴിഞ്ഞശേഷം ദേവീദേവന്മാരെ യാത്രയയക്കുന്ന ചടങ്ങാൺ. ആതിഥേയനായ ആറാട്ടുപുഴ ശാസ്താവ്, അവരെ ഏഴുകണ്ടം അനുഗമിച്ച് യാത്രയയക്കുന്നു. ഇതിനിടയ്ക്ക് മൂന്ന് പ്രാവശ്യം അതിഥിയുടെ ആന പിന്നാക്കം തിരിഞ്ഞ് അതിഥിയുടേയും ആതിഥേയൻറേയും ആനകൾ ഒരേ സമയം തുമ്പിക്കയ്യുയർത്തി ഉപചാരം പറയുന്നു. പിറ്റേക്കൊല്ലത്തെ പൂരം നാൾ പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന ചടങ്ങിനുശേഷം എല്ലാവരും അടുത്ത കൊല്ലം കാണാം എന്ന് ഉപചാരമർപ്പിച്ച് മടങ്ങിപ്പോകുന്നു. അതിഥി പടിഞ്ഞാട്ടും ആതിഥേയൻ കിഴക്കോട്ടും നടന്നു നീങ്ങുന്നു. രാജകീയ കിരീടത്തിൻറെ സൂചകമായ മകുടം ഒഴിവാക്കിയാൺ തേവരുടെ മടക്കയാത്ര.

ഗ്രാമബലി

പിറ്റേ ദിവസം ശാസ്താക്കന്മാർ നടന്നു “ഗ്രാമബലി” നിർവ്വഹിക്കുന്നു. ഗ്രാമത്തിൻറെ രക്ഷയാണ് ഗ്രാമബലി കൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. വൈകീട്ട് ശ്രീഭൂതബലി കഴിഞ്ഞാൽ ശാസ്താവിനെ വാതിൽമാടത്തിൽ ആവണപ്പലകയിൽ എഴുന്നള്ളിച്ച് വയ്ക്കുന്നു. തന്ത്രിയുടെ അനുമതിയോടെ യാത്രയാകുന്ന ചടങ്ങാണ് പിന്നീട്. വില്ലൂന്നിത്തറ, ജലാശയം, ക്ഷേത്രം, നാൽവഴിക്കൂട്ട്, പെരുവഴി, ഉത്തമ വൃക്ഷം, ഗ്രാമത്തിൻറെ നാലതിരുകൾ എന്നിവിടങ്ങളിലും, പിന്നീട് അടുത്തുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ബലി തൂവുന്നു. എഴുന്നള്ളുന്ന വഴികളിലെല്ലാം കോലം വരച്ച് നിലവിളക്കും വെള്ളരിയും, നാളികേരവും തോരണങ്ങളും ചാർത്തി ആറാട്ടുപുഴ ശാസ്തതവിനെ ഭക്തിയൊടെ എതിരേൽക്കുകയാൺ ചെയ്യുന്നത്.

കൊടിക്കുത്ത്

ആറാട്ടുപുഴ ക്ഷേത്രത്തിൽ തിരിച്ചെത്തി ക്ഷേത്രപാലകൻ ബലി തൂവി ഗ്രാമബലി അവസാനിക്കുന്നു. ശാസ്താവ് ശ്രീകോവിലിലേക്ക് എഴുന്നള്ളി കഴിഞ്ഞാൽ കൊടിമരം ഇളക്കിമാറ്റുന്നു. എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും കൊടി കുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതോടുകൂടി പൂരത്തിൻറെ എല്ലാ ചടങ്ങുകളും അവസാനിക്കുകയായി.

കുറിപ്പുകൾ

അവലംബം

↑ "ആറാട്ടുപുഴ പൂരം - ഏററവും പുരാതന പൂരം (കേരളത്തിലെ ഉത്സവങ്ങൾ ) കേരള വിനോദ സഞ്ചാര വകുപ്പ്". 2020-12-04. Archived from the original on 2020-12-04. Retrieved 2020-12-04.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link)
↑ "ആറാട്ടുപുഴ പൂരം, ശ്രീ ശാസ്താ ക്ഷേത്രം, തൃശ്ശൂർ". 2020-12-04. Archived from the original on 2020-12-04. Retrieved 2020-12-04.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link)
↑ "Arattupuzha Pooram - Oldest of all Poorams | Festivals of Kerala". Kerala Tourism (in ഇംഗ്ലീഷ്). Retrieved 2024-03-10.
↑ "Arattupuzha Pooram festivities begin". The Hindu. 30 March 2012. Retrieved 2014-09-28.
↑ "Arattupuzha Pooram festivities begin today". The Hindu. 25 March 2007. Retrieved 2014-09-28. ^{[പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി]}
↑ "Arattupuzha Pooram celebrated". The Hindu. 26 March 2013. Retrieved 2014-09-28.
↑ "Arattupuzha Pooram from March 10". The Hindu. 4 March 2011. Retrieved 2014-09-28. ^{[പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി]}
↑ "Arattupuzha Pooram - Oldest of all Poorams | Festivals of Kerala". Kerala Tourism (in ഇംഗ്ലീഷ്). Retrieved 2024-03-10.
↑ "Arattupuzha Pooram festivities begin". The Hindu. 30 March 2012. Retrieved 2014-09-28.
↑ "Arattupuzha Pooram festivities begin today". The Hindu. 25 March 2007. Retrieved 2014-09-28. ^{[പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി]}
↑ "Arattupuzha Pooram celebrated". The Hindu. 26 March 2013. Retrieved 2014-09-28.
↑ "Arattupuzha Pooram from March 10". The Hindu. 4 March 2011. Retrieved 2014-09-28. ^{[പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി]}
↑ ^{[പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി]} അഞ്ചാമത്തെ ഖണ്ഡിക നോക്കുക.

ചിത്രശാല

വില്ലൂണിത്തറ
ക്ഷേത്രം തറക്കൽ പൂര ദിവസം
കൂട്ടിയെഴുന്നെള്ളിപ്പ്
കൂട്ടിയെഴുന്നെള്ളിപ്പ്
ശാസ്താവിൻറെ എഴുന്നള്ളത്ത്
ശാസ്താവിൻറെ പ്രദക്ഷിണം
ശാസ്താവിൻറെ എഴുന്നള്ളത്ത്
ചാലക്കുടി പിഷാരിക്കൽ ഭഗവതിയുടെ ആറാട്ട്
പാഞ്ചാരിമേളം
പറ നിറയ്ക്കാൻ ഒരുക്കം
ആറാട്ടുപുഴ പൂരം ആഘോഷം

അവലംബം

6. https://www.keralatourism.org/event/arattupuzha-pooram/3

http://www.arattupuzhasreesasthatemple.com/pages/home.html

[1] "ആറാട്ടുപുഴ പൂരം - ഏററവും പുരാതന പൂരം (കേരളത്തിലെ ഉത്സവങ്ങൾ ) കേരള വിനോദ സഞ്ചാര വകുപ്പ്". 2020-12-04. Archived from the original on 2020-12-04. Retrieved 2020-12-04.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link)

[2] "ആറാട്ടുപുഴ പൂരം, ശ്രീ ശാസ്താ ക്ഷേത്രം, തൃശ്ശൂർ". 2020-12-04. Archived from the original on 2020-12-04. Retrieved 2020-12-04.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link)

[3] "Arattupuzha Pooram - Oldest of all Poorams | Festivals of Kerala". Kerala Tourism (in ഇംഗ്ലീഷ്). Retrieved 2024-03-10.

[4] "Arattupuzha Pooram festivities begin". The Hindu. 30 March 2012. Retrieved 2014-09-28.

[5] "Arattupuzha Pooram festivities begin today". The Hindu. 25 March 2007. Retrieved 2014-09-28. ^{[പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി]}

[6] "Arattupuzha Pooram celebrated". The Hindu. 26 March 2013. Retrieved 2014-09-28.

[7] "Arattupuzha Pooram from March 10". The Hindu. 4 March 2011. Retrieved 2014-09-28. ^{[പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി]}

[8] "Arattupuzha Pooram - Oldest of all Poorams | Festivals of Kerala". Kerala Tourism (in ഇംഗ്ലീഷ്). Retrieved 2024-03-10.

[9] "Arattupuzha Pooram festivities begin". The Hindu. 30 March 2012. Retrieved 2014-09-28.

[10] "Arattupuzha Pooram festivities begin today". The Hindu. 25 March 2007. Retrieved 2014-09-28. ^{[പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി]}

[11] "Arattupuzha Pooram celebrated". The Hindu. 26 March 2013. Retrieved 2014-09-28.

[12] "Arattupuzha Pooram from March 10". The Hindu. 4 March 2011. Retrieved 2014-09-28. ^{[പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി]}

[test1-13] {[പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി]} അഞ്ചാമത്തെ ഖണ്ഡിക നോക്കുക.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

ക സ തി തൃശൂർ ജില്ലയിലെ വിനോദസഞ്ചാരകേന്ദ്രങ്ങൾ
Dams	ചിമ്മിനി അണക്കെട്ട് പീച്ചി അണക്കെട്ട് പെരിങ്ങൽക്കുത്ത് അണക്കെട്ട് പൂമല അണക്കെട്ട് ഷോളയാർ അണക്കെട്ട് വാഴാനി അണക്കെട്ട്
Beaches and Waterfalls	അതിരപ്പിള്ളി വെള്ളച്ചാട്ടം ചാർപ്പ വെള്ളച്ചാട്ടം വാഴച്ചാൽ വെള്ളച്ചാട്ടം മരോട്ടിച്ചാൽ വെള്ളച്ചാട്ടം ചാവക്കാട് ബീച്ച് മുനക്കൽ ബീച്ച് സ്നേഹതീരം ബീച്ച്
Forts and Palaces	ചേരമാൻ പറമ്പ് കൊടുങ്ങല്ലൂർ കോട്ട ചേറ്റുവാ കോട്ട പുത്തൻ കോവിലകം പുന്നത്തൂർ കോട്ട Merry Lodge Palace കൊല്ലങ്കോട് കൊട്ടാരം കൊടുങ്ങല്ലൂർ കോവിലകം വടക്കേക്കര കൊട്ടാരം
Boatraces	Kandassankadavu Boat Race Triprayar Boat Race
Parks and Zoos	Vanchikulam Thrissur Zoo Viyyur Jail Park Padinjarechira Vadakkechira Vilangan Hills Thekkinkadu Maidan Nehru Park, Thrissur Chimmony Wildlife Sanctuary Peechi-Vazhani Wildlife Sanctuary
Exhibitions and film festivals	Thrissur Pooram Exhibition ViBGYOR Film Festival Thrissur International Film Festival International Theatre Festival of Kerala
Buildings	Bible Tower Sobha City Mala Synagogue Ramanilayam Cheraman Juma Masjid Thrissur Town Hall Banerjee Memorial Club Cochin State Forest Tramway Municipal Corporation Building, Thrissur
Festivals	Puli Kali Aanayoottu Ilanjithara Melam Thrissur Pooram Peruvanam Pooram Arattupuzha Pooram Machad Mamangam Chembai Sangeetholsavam Feast of Saint Raphael, Ollur Edakkunni Uthram Vilakku
Prehistoric	Ariyannur Umbrellas Kudakkallu Parambu Chovvanur burial cave Punarjani Guha
Category Category

ക സ തി കേരളത്തിന്റെ സംസ്കാരം
കലാ പ്രോത്സാഹന സ്ഥാപനങ്ങൾ	കേരളകലാമണ്ഡലം കേരള ലളിതകലാ അക്കാദമി കേരള സംഗീത നാടക അക്കാദമി കേരള ഫോക്‌ലോർ അക്കാദമി
പ്രകടന കലകൾ	ചാക്യാർകൂത്ത് കഥകളി കേരള നടനം കൂടിയാട്ടം മോഹിനിയാട്ടം നങ്ങ്യാർക്കൂത്ത് ഓട്ടൻ തുള്ളൽ
സംഗീതം	ക്ഷേത്രം വാദ്യം കുഴൽപ്പാട്ട് മാപ്പിളപ്പാട്ട് പഞ്ചാരിമേളം പഞ്ചവാദ്യം പാണ്ടിമേളം പരിഷവാദ്യം പുള്ളുവൻപാട്ട് സോപാനം തായമ്പക
നാടൻ കലകൾ	അറബനമുട്ട് ഉറി പിന്നിക്കളി ചവിട്ടു നാടകം ചോഴി ദഫ് മുട്ട് എരുതുകളി ഗദ്ദിക ഗരുഡൻ തൂക്കം കോലം തുള്ളൽ കോൽക്കളി കോതാമ്മൂരിയാട്ടം കുമ്മാട്ടി കുത്തിയോട്ടം മലപ്പുലയാട്ടം മലവാഴിയാട്ടം മലയിക്കുത്ത് മങ്ങലംകളി മറുത്തുകളി മാർഗ്ഗംകളി മുടിയേറ്റ് നായാടിക്കളി ഒപ്പന പടയണി പരിചമുട്ടുകളി പൂരക്കളി പൂതനും തിറയും സർപ്പം തുള്ളൽ ശ്ലാമകളി തച്ചോളികളി തെയ്യം തെയ്യന്നം തിരിയുഴിച്ചിൽ തീയാട്ടം തോൽപ്പാവക്കൂത്ത്
സുന്ദര കലകൾ	കേരളത്തിലെ ചുമർ ചിത്രങ്ങൾ
ഉത്സവങ്ങൾ	ആനയൂട്ട് ആറാട്ട് ആലുവ ശിവരാത്രി ആറാട്ടുപുഴ പൂരം എടക്കുന്നി ഉത്രംവിളക്ക് ഗന്ധർവ്വൻപാട്ട് ഇലഞ്ഞിത്തറമേളം കടവല്ലൂർ അന്യോന്യം കണ്യാർകളി കരിവേല കേരളോത്സവം കൊല്ലം പൂരം കോട്ടക്കൽ പൂരം ചമയ വിളക്ക് മച്ചാട് മാമാങ്കം മകരവിളക്ക് നാലുകുളങ്ങര പൂരം കല്പാത്തി രഥോത്സവം നെന്മാറ വല്ലങ്ങി വേല ഓണം ഓണത്തല്ല് പെരുവനം പൂരം പുലികളി തത്തമംഗലം കുതിരവേല തിരുവാതിര തൃശ്ശൂർ പൂരം ഉത്രാളിക്കാവ് പൂരം വിഷു
ആയോധന കലകൾ	കളരിപ്പയറ്റ് വേലകളി
സംഗീതോപകരണങ്ങൾ	ചെണ്ട ഇടയ്ക്ക കൊമ്പ് മിഴാവ് തിമില
സമൂഹം	സർപ്പാരാധന തറവാട് Templates Portal Category WikiProject

ക സ തി കേരളത്തിലെ വിനോദസഞ്ചാരം
സംഘടനകൾ	കേരള ടൂറിസം ഡെവലപ്പ്മെന്റ് കോർപ്പറേഷൻ Department of Tourism (Kerala) ഗാന്ധി സേവാ സദനം
Informative articles	Chinese fishing nets God's Own Country ചുണ്ടൻ വള്ളം Jatayu Earth’s Center കേരളത്തിലെ കായലുകൾ പൂരം പുലിക്കളി Temple Festivals of Kerala Tourist Resorts (Kerala) വള്ളംകളി Wildlife of Kerala
വിമാനത്താവളങ്ങൾ	കോഴിക്കോട് അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം കൊച്ചി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം കണ്ണൂർ അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം കൊല്ലം വിമാനത്താവളം(Defunct) തിരുവനന്തപുരം അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം
അമ്യൂസ്മെന്റ് പാർക്കുകൾ	Fantasy Park കോട്ടക്കുന്ന് Vismaya Wonderla
പുരാവസ്തു പ്രദേശങ്ങൾ	അഞ്ചുതെങ്ങ് അരിയന്നൂർ കുടക്കല്ല് Cheraman Parambu കടവല്ലൂർ Kandanissery കുടക്കല്ല് പറമ്പ് പട്ടണം തങ്കശ്ശേരി Thovarimala Ezhuthupara
ബീച്ചുകൾ	ആലപ്പുഴ ബീച്ച് Azheekal beach Chavakkad Beach ചെറായി ബീച്ച് Fort Kochi beach കാപ്പാട് കപ്പിൽ (തിരുവനന്തപുരം) കപ്പക്കടവ് കൊല്ലം ബീച്ച് കോവളം മാപ്പിള ബേ Marari Beach മീൻ‌കുന്ന് കടപ്പുറം മുനക്കൽ ബീച്ച് മുണ്ടയ്ക്കൽ ബീച്ച് മുഴപ്പിലങ്ങാട് ബീച്ച് Muziris beach പയ്യാമ്പലം കടപ്പുറം പൂവാർ ശംഖുമുഖം Snehatheeram Beach Paravur Thekkumbhagam തിരുമുല്ലവാരം തോട്ടട Varkala Beach
വള്ളംകളികൾ	ആറന്മുള ഉതൃട്ടാതി വള്ളംകളി ചമ്പക്കുളം മൂലം വള്ളംകളി ഇന്ദിരാഗാന്ധി വള്ളംകളി Kallada Boat Race Kandassankadavu Boat Race നെഹ്‌റു ട്രോഫി വള്ളംകളി പായിപ്പാട് ജലോത്സവം President's Trophy Boat Race ശ്രീനാരായണജയന്തി വള്ളംകളി Triprayar Boat Race
ഗുഹകൾ	Chovvanur burial cave എടക്കൽ ഗുഹകൾ കോട്ടുക്കൽ ഗുഹാക്ഷേത്രം Nedumala caves, Piralimattam Vizhinjam rock caves
അണക്കെട്ടുകൾ	ബാണാസുര സാഗർ അണക്കെട്ട് ഭൂതത്താൻകെട്ട് ചെറുതോണി അണക്കെട്ട് ചിമ്മിനി അണക്കെട്ട് Idamalayar Dam ഇടുക്കി അണക്കെട്ട് കക്കി അണക്കെട്ട് കാരാപ്പുഴ അണക്കെട്ട് മലമ്പുഴ അണക്കെട്ട് Mangalam Dam (dam) മാട്ടുപ്പെട്ടി അണക്കെട്ട് മുല്ലപ്പെരിയാർ അണക്കെട്ട് നെയ്യാർ അണക്കെട്ട് പറമ്പിക്കുളം അണക്കെട്ട് പഴശ്ശി അണക്കെട്ട് പീച്ചി അണക്കെട്ട് പെരിങ്ങൽക്കുത്ത് അണക്കെട്ട് Peruvaripallam Dam Ponmudi Dam പൂമല അണക്കെട്ട് പോത്തുണ്ടി അണക്കെട്ട് ഷോളയാർ അണക്കെട്ട് Siruvani Dam Thanneermukkom Bund തെന്മല അണക്കെട്ട് Thunakkadavu Dam Vazhani Dam വാളയാർ അണക്കെട്ട്
ഉത്സവങ്ങൾ	Aanayoottu Aaraattu ആലുവ ശിവരാത്രി ആറാട്ടുപുഴ പൂരം Edakkunni Uthram Vilakku Feast of Saint Raphael, Ollur ഗന്ധർവ്വൻപാട്ട് ഇലഞ്ഞിത്തറമേളം India International Boat Show അന്തർദേശീയ ചലച്ചിത്രോത്സവം (കേരളം) കടവല്ലൂർ അന്യോന്യം Kanyarkali കരിവേല Kerala Adventure Carnival Keralotsavam കൊല്ലം പൂരം Kottakkal pooram ചമയ വിളക്ക് Machad Mamangam Nalukulangara Pooram കൽപാത്തി രഥോത്സവം Nenmara Vallanghy Vela Onam Onathallu or Avittathallu Peruvanam Pooram തത്തമംഗലം കുതിരവേല Thirumandhamkunnu Pooram തൃശൂർ പൂരം Uthralikavu Pooram
കോട്ടകൾ	അഞ്ചുതെങ്ങു കോട്ട ബേക്കൽ കോട്ട Chandragiri Fort, Kerala കൊടുങ്ങല്ലൂർ കോട്ട കിഴക്കേക്കോട്ട Fort Emmanuel ഹോസ്ദുർഗ്ഗ് കോട്ട നെടുംകോട്ട Overbury's Folly പാലക്കാട് കോട്ട പള്ളിപ്പുറം കോട്ട തങ്കശ്ശേരി കോട്ട സെന്റ് ആഞ്ജലോ കോട്ട Tellicherry Fort William Fort
തുരുത്തുകൾ	ധർമ്മടം തുരുത്ത് എഴുമാന്തുരുത്ത് Gundu Island കൊല്ലത്തെ തുരുത്തുകൾ Kavvayi കുറുവദ്വീപ് മൺറോ തുരുത്ത് Parumala പിഴല Pulinkunnoo Ramanthuruthu വലിയപറമ്പ വല്ലാർപാടം വൈപ്പിൻ Willingdon Island
കായലുകൾ	അഷ്ടമുടിക്കായൽ Enamakkal Lake മാനാഞ്ചിറ Oranju Poika Padinjarechira Paravur Lake പൂക്കോട് തടാകം Sasthamcotta Lake Veeranpuzha വെള്ളായണി കായൽ Vadakkechira Vanchikulam Vembanad
വിളക്കുമാടങ്ങൾ	Vizhinjam Tangasseri കോവിൽതോട്ടം ആലപ്പുഴ Manakkodam Vypin Azhikode Chetwai Ponnani Beypore Kozhikode കണ്ണൂർ
മലനിരകൾ	Aathanad അഗസ്ത്യമല അമ്പനാടൻ മലനിരകൾ അമ്പുകുത്തി മല ആനമുടി Anginda peak Banasura Hill ചെമ്പ്ര കൊടുമുടി Elivai Malai ഇലവീഴാപൂഞ്ചിറ ഇല്ലിക്കൽകല്ല് Kunnathoor Padi Marayur Meenuliyan Para നെല്ലിയാമ്പതി Paithalmala പൊന്മുടി പൂമല Urakam Hill വാഗമൺ Vagavurrai വെള്ളരിമല
Museums	8 Point Gallery Cafe, Kollam Arakkal Museum Archaeological Museum, Thrissur Indian Business Museum Indo-Portuguese Museum Kerala Science and Technology Museum Kerala Soil Museum Lockhart Tea Museum Munnar Tea Museum Napier Museum Pazhassi Raja Archaeological Museum Sardar Vallabhbhai Patel Police Museum, Kollam Teak Museum Wayanad Heritage Museum
Palaces	Aranmula Kottaram Bolgatty Palace British Residency Cheena Kottaram Halcyon Castle Hill Palace, Tripunithura Kanakakkunnu Palace Kilimanoor Palace Kodungallur Kovilakam Kollengode Palace Kowdiar Palace Koyikkal Palace Krishnapuram Palace Kuthira Malika Laxmipuram Palace Mattancherry Palace Merry Lodge Palace Pandalam Palace Punnathurkotta Puthen Kovilakam Shakthan Thampuran Palace Sri Moolam Thirunal Palace Thevally Palace
Ancient residences	Olappamanna Mana Poomulli Mana Varikkasseri Mana
Waterfalls	Adyanpara Falls Aripara Falls Aruvikkuzhi Waterfalls Athirappilly Falls Charpa Falls Cheeyappara Kudamutti Falls Kumbhavurutty Waterfalls Lakkom Water Falls Manalar Waterfalls Marmala waterfall Meenmutty Falls, Thiruvananthapuram Meenmutty Falls, Wayanad Oliyarik Waterfalls Palaruvi Falls Panieli Poru waterfalls Pattathippara Falls Perunthenaruvi Perunthenaruvi Falls Soochipara Falls Thommankuthu Thusharagiri Falls Thuvanam Waterfalls Vazhachal Falls Vazhvanthol waterfalls
Wildlife sanctuaries	Aralam Wildlife Sanctuary Chimmony Wildlife Sanctuary Chinnar Wildlife Sanctuary Kadalundi Bird Sanctuary Kumarakom Bird Sanctuary Kurinjimala Sanctuary Mangalavanam Bird Sanctuary Neyyar Wildlife Sanctuary Nilgiri Biosphere Reserve Pathiramanal Parambikulam Wildlife Sanctuary Peechi-Vazhani Wildlife Sanctuary Peppara Wildlife Sanctuary Periyar Tiger Reserve Shendurney Wildlife Sanctuary Thattekad Bird Sanctuary Wayanad Wildlife Sanctuary
Zoos	Crocodile Rehabilitation and Research Centre Parassinikkadavu Snake Park Thiruvananthapuram Zoo Thrissur Zoo Thrissur Zoological Park Wildlife Conversation & Research Centre
Templates Category WikiProject India portal