പള്ളിപ്പുറം കോട്ട
| പള്ളിപ്പുറം കോട്ട അഥവാ മാനുവൽ കോട്ട | |
|---|---|
| പള്ളിപ്പുറം, എറണാകുളം ജില്ല | |
 | |
| പോർട്ടുഗീസുകാർ നിർമ്മിച്ച അയീക്കോട്ട. ഒരു കാവൽ നിലയമായാണ് ഇത് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. | |
| Site information | |
| Site history | |
| Built | 1503 |
| നിർമ്മിച്ചത് | പോർച്ചുഗീസുകാർ |
| Events | 1663 - ഡച്ചുകാർ പിടിച്ചടക്കി |
കേരളത്തിലെ എറണാകുളം ജില്ലയിലെ ഒരു കോട്ടയാണ് പള്ളിപ്പുറം കോട്ട. ഇംഗ്ലീഷ്: Pallipuram Fort. പോർച്ചുഗീസുകാരാണ് 1503-ൽ ഈ കോട്ട നിർമ്മിച്ചത്.[1] അയീക്കോട്ട എന്നാണിത് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഒരു കാവൽ നിലയമായാണ് ഇത് വികസിപ്പിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഇന്ത്യയിൽ യൂറോപ്യർ ഏറ്റവും ആദ്യമുണ്ടാക്കിയ കോട്ട എന്ന പദവി കൊച്ചിയിലെ പള്ളിപ്പുറം കോട്ടയ്ക്കാണ്. രണ്ടാം പോർച്ചുഗീസ് വൈസ്രോയിയും കോളനി വത്കരണത്തിന്റെ സ്ഥാപകനുമായ അൽ ബുക്കർക്കാണ് ഇത് പണിതത്. വൈപ്പിൻ കോട്ട, ആയക്കോട്ട എന്നൊക്കെ ഇതിന് പേരുണ്ട്.
1663-ൽ ഡച്ചുകാർ ഈ കോട്ട പിടിച്ചടക്കി. പിന്നീട് ഡച്ചുകാർ ഈ കോട്ട 1789-ൽ തിരുവിതാംകൂർ രാജ്യത്തിനു വിറ്റു. വൈപ്പിൻ ദ്വീപിന്റെ വടക്കേ അറ്റത്തായി പള്ളിപ്പുറത്ത് ആണ് ഈ കോട്ട സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. കോട്ടപ്പുറത്തെ, കൊടുങ്ങല്ലൂർ കോട്ട ഇതിനടുത്താണ്. ഈ കോട്ടയിൽ നിന്ന് കൊടുങ്ങല്ലൂർ കോട്ടയിലേയ്ക്ക് നദിക്കടിയിലൂടെ ഒരു തുരങ്കം ഉണ്ടെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഇന്ന് ഈ കോട്ട കേരള പുരാവസ്തു വകുപ്പിന്റെ സ്മാരകമായിട്ടുള്ള കോട്ടകളിൽ കേടു വരാത്ത അപൂർവ്വം ഒന്നാണ്. [2]ഇന്ത്യയിൽ യൂറോപ്യന്മാർ നിർമ്മിച്ചതിൽ ഇന്ന് നിലനില്ക്കുന്നഏറ്റവും പഴക്കമുള്ള സൗധം എന്ന് എ. ഗില്ലറ്റി ഇതിനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. [3]
പേരിനു പിന്നിൽ
[തിരുത്തുക]അഴിയുടെ വക്കിലായാതുകൊണ്ടാണ് ഈ കോട്ടക്ക് അഴീകൊട്ട അല്ലെങ്കിൽ ആയ്, അയീക്കോട്ട എന്നൊക്കെ പേരുവന്നത്. പിന്നീട് വി. മറിയത്തിൻറെ നാമത്തിലുള്ള പള്ളിയുടെ പേരിൽ അറിയപ്പെട്ട് തുടങ്ങിയതോടെ സ്ഥലനാമം ചേർത്ത് കോട്ടക്ക് പള്ളിപ്പുറം കോട്ട എന്ന പേര് സിദ്ധിച്ചു.[4]
ചരിത്രം
[തിരുത്തുക]
ചരിത്രവും നിർമ്മാണവും
[തിരുത്തുക]- നിർമ്മാണം: കേരളത്തിലെ യൂറോപ്യന്മാർ നിർമ്മിച്ചതിൽ ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ള കോട്ടകളിലൊന്നാണിത്. 1503-ൽ പോർച്ചുഗീസുകാരാണ് ഈ കോട്ട നിർമ്മിച്ചത്.
- ലക്ഷ്യം: അറബിക്കടലിൽ നിന്നും കൊച്ചി കായൽ ശൃംഖലയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്ന കപ്പലുകളെ നിരീക്ഷിക്കാനും നിയന്ത്രിക്കാനും വേണ്ടിയായിരുന്നു കോട്ടയുടെ നിർമ്മാണം. കൊടുങ്ങല്ലൂർ കോട്ടയുമായി ചേർന്ന് ഈ പ്രദേശം പൂർണ്ണമായും പ്രതിരോധ വലയത്തിലാക്കാൻ ഇത് സഹായിച്ചു.
- ഡച്ച് കൈവശം: 1661-ൽ ഡച്ചുകാർ ഈ കോട്ട പോർച്ചുഗീസുകാരിൽ നിന്ന് പിടിച്ചെടുത്തു.
- തിരുവിതാംകൂർ ഭരണത്തിന് കീഴിൽ: 1789-ൽ ടിപ്പു സുൽത്താന്റെ ഭീഷണി ഉയർന്നു വന്നപ്പോൾ, ഡച്ചുകാർ ഈ കോട്ട തിരുവിതാംകൂർ രാജ്യത്തിന് വിറ്റു.
1498-കളിൽ വാസ്കോ ഡ ഗാമ കേരളത്തിൽ വന്ന ശേഷം പോർച്ചുഗീസുകാർ ഇവിടത്തെ വ്യാപാരത്തിന്റെ കുത്തക പിടിച്ചെടുക്കാൻ ശ്രമിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു. 1500-ൽ പെഡ്റോ അൽവാറസ് കബ്രാൾ കൊച്ചിയിലെത്തി അവിടെ ഒരു നിർമ്മാണശാല ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. കൊച്ചി രാജാവ് അതിനു വേണ്ട സഹായങ്ങൾ ചെയ്തു കൊടുത്തു. എന്നാൽ കൊടുങ്ങല്ലൂർ ആയിരുന്നു മറ്റൊരു പ്രധാന വ്യാപാരകേന്ദ്രം. 1342-ലെ പെരിയാറിലെ വെള്ളപ്പൊക്കത്തിന് ശേഷം ഇവിടത്തെ വ്യാപാരം മന്ദീഭവിച്ചെങ്കിലും ക്രിസ്ത്യാനികളായ ഒട്ടനവധി പേർ ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. മറ്റൊരു പ്രധാന സന്യാസ കേന്ദ്രമായിരുന്ന അമ്പഴക്കാട്ടേയ്ക്കു പോകുന്ന വഴിയും ഇതിലൂടെയായിരുന്നു. കൊടുങ്ങല്ലൂരിന്റെ നിയന്ത്രണം എറ്റെടുക്കുക വഴി പ്രധാന കുത്തക കൈയ്യടക്കാൻ പോർട്ടുഗീസുകാർക്ക് സാധിക്കുമായിരുന്നു. അതിനുള്ള ഒരു വഴിയായിരുന്നു, ഈ കോട്ടയുടെ നിർമ്മാണംപിന്നീട് 1663-ൽ ഡച്ചുകാർ കൊച്ചി കീഴടക്കിയപ്പോൾ ഈ കോട്ടയും പിടിച്ചെടുത്തു. ഡച്ചുകാരല്ലാത്ത സകല വിദേശീയരേയും അവർ നാടുകടത്തി.
എന്നാൽ ഡച്ചുകാർക്ക് ഇത് അധികം കാലം പിടിച്ചു നിർത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തിരുവിതാംകൂറിന്റെ ആക്രമണത്തിൽ കൊച്ചി ഏകദേശം പരിക്ഷീണിതയായിരുന്നു. കൊച്ചിയുടെ സഖ്യകക്ഷിയായ ഡച്ചുകാരും വിഷമിച്ചു. 1780 കളിൽ ടിപ്പു സുൽത്താൻ ഈ കോട്ടകളുടെ അവകാശം ഉന്നയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. 1782ല് ടിപ്പുവിൻറെ തിരുവിതാംകൂർ ആക്രമണത്തെ മുന്നിൽ കണ്ട് ഭയന്ന് അത് തടുക്കുന്നതിനായി പള്ളിപ്പുറത്ത് മറ്റൊരു മതിലും കോട്ടയും പണിയാനായി കൊച്ചീരാജാവ് തിരുവിതാംകൂറിന് അനുമതി നൽകി. എന്നാൽ ഇതിനെ ഡച്ചു ഗവർണർ വാൻ ആഞെൻ ബെക്ക് എതിർത്തു. 1788ൽ ടിപ്പു ഡച്ചുകാരുടെ ചേറ്റുവാ കോട്ട അധീനതയിലാക്കുകയും പള്ളിപ്പുറം കൊടുങ്ങല്ലൂർ കോട്ടകളുടെ അവകാശം ഉന്നയിക്കുകയും ചെയ്തു. ഭയന്ന് ഡച്ചുകാർ അത് വകവക്കാതെ മൂന്ന് ലക്ഷം രൂപക്ക് 1789 ൽ കോട്ടകൾ തിരുവിതാംകൂറിന് വിറ്റു. ക്രൂദ്ധനായ ടിപ്പു കൊടുങ്ങല്ലൂർ കോട്ട തകർത്ത് . എന്നാൽ പള്ളിപ്പുറം കോട്ട തകർക്കാനായി പുറപ്പെടും മുന്നേ പിൻവാങ്ങേണ്ടതായി വന്നു. സാമൂതിരി 1790-കളിൽ കോട്ടപ്പുറം കോട്ട നശിപ്പിച്ചെങ്കിലും പള്ളിപ്പുറം കോട്ട അപ്പോഴും ഭദ്രമായി നിലനിന്നു. ഇന്ന് ഒരു സംരക്ഷിത സ്മാരകമാണ് ഈ കോട്ട.
നിർമ്മാണം
[തിരുത്തുക]1503 സെപ്റ്റംബർ 26-ന് ഇതിനുള്ള തറക്കല്ലിട്ടു. അതേ വർഷം തന്നെ പണിയും തീർത്തു. ഇത് അഴിമുഖത്തിലേയ്ക്കുള്ള ഒരു കാവൽ നിലയം എന്ന രീതിയിൽ ആണ് പണി കഴിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. സാധാരണ കോട്ടകളുടെ പ്രത്യേകതകൾ ഇതിനില്ല. കോട്ടയായി അവർ നിർമ്മിച്ചത് അടുത്തുള്ള കൊടുങ്ങല്ലൂർ കോട്ടയാണ് ഈ കാവൽ നിലയവും കൊടുങ്ങല്ലൂർ കോട്ടയും തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഭൂഗർഭ തുരങ്കവും ഉണ്ട്. ഏതെങ്കിലും കപ്പൽ കാവൽ നിലയത്തിന്റെ കണ്ണു വെട്ടിച്ച് കായലിലേയ്ക്ക് പ്രവേശിച്ചാൽ കോട്ടയിലെത്തി മുന്നറിയിപ്പ് നൽകാനും കോട്ടയിലുള്ളവർക്ക് അടിയന്തര സഹായങ്ങൾ എത്തിക്കാനും തുരങ്കം ഉപയോഗപ്പെട്ടിരുന്നു.
.jpg)
ഷഡ്ഭുജാകൃതിയിലുള്ള ഈ കോട്ടയ്ക്ക് മൂന്നു നിലകളുണ്ട്. താഴത്തെ നിലയിൽ സ്ഫോടക വസ്തുക്കളും ആയുധങ്ങളും വയ്ക്കാവുന്ന ആയുധപ്പുരയും തുരങ്കത്തിലേയ്ക്കുള്ള കവാടവും ഉണ്ട്. ചുവരുകളിൽ നിരവധി ജനലുകൾ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ജനലുകളിൽ പല വലിപ്പത്തിലുള്ള തോക്കുകളും പീരങ്കികളും വയ്ക്കാവുന്ന തരത്തിലാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. മൂന്നാമത്തെ നിലയിൽ ദൂരദർശിനിയും മറ്റും സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു. ഈ കാവൽ നിലയത്തിലിരുന്നാൽ പടിഞ്ഞാറു ഭാഗത്ത് കടലും കിഴക്കു-തെക്കു ഭാഗത്ത് അഴിമുഖവും വ്യക്തമായിക്കാണാൻ സാധിക്കുമായിരുന്നു. ഇവിടെ താമസസൗകര്യം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
200 കാവൽ ഭടന്മാർ കോട്ടക്കടുത്ത് താമസിച്ചിരുന്നു. അവർക്ക് താമസിക്കുന്നതിനും വെടി മരുന്ന് സൂക്ഷിക്കുന്നതിനുമായി സൗകര്യങ്ങൾ കോട്ടയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു.
വാസ്തുവിദ്യ
[തിരുത്തുക]- രൂപം (Structure): കോട്ടയ്ക്ക് ഒരു പ്രത്യേക ഷഡ്ഭുജാകൃതി (Hexagonal/ആറു കോണുകളുള്ള) ആണുള്ളത്. ഇത് കേരളത്തിലെ മറ്റ് കോട്ടകളിൽ നിന്ന് പള്ളിപ്പുറം കോട്ടയെ വ്യതിരിക്തമാക്കുന്നു.
- ഭിത്തി: കോട്ടയുടെ ഭിത്തികൾ കട്ടിയുള്ളതും, കരിങ്കല്ലും കുമ്മായവും (ചുണ്ണാമ്പുകല്ലും) ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ചതുമാണ്. ഓരോ വശത്തിനും ഏകദേശം 32 അടി വീതിയുണ്ട്.
- വാതിൽ: കോട്ടയുടെ കിഴക്ക് ഭാഗത്താണ് പ്രധാന കവാടം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.
- ആന്തരികം: കോട്ടയുടെ ഉൾഭാഗത്ത് ഒരു തുറന്ന കിണറും, സൈനിക ആവശ്യങ്ങൾക്കായുള്ള ചെറിയ അറകളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സംരക്ഷണവും പ്രാധാന്യവും
[തിരുത്തുക]- നിലവിലെ അവസ്ഥ: കോട്ടയുടെ പുറംചുവരുകൾ ഇപ്പോഴും ഏറെക്കുറെ കേടുകൂടാതെ നിലനിൽക്കുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും മികച്ച രീതിയിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള യൂറോപ്യൻ കോട്ടകളിൽ ഒന്നാണിത്.
- പുരാവസ്തു വകുപ്പ്: നിലവിൽ ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ ഓഫ് ഇന്ത്യ (ASI) യുടെ സംരക്ഷിത സ്മാരകങ്ങളുടെ പട്ടികയിൽ ഈ കോട്ട ഉൾപ്പെടുന്നു [5].
- പൈതൃക പദ്ധതി: കൊടുങ്ങല്ലൂർ കോട്ടയെപ്പോലെ, പള്ളിപ്പുറം കോട്ടയും മുസിരിസ് പൈതൃക പദ്ധതിയുടെ (Muziris Heritage Project) ഭാഗമാണ്.[6]
പ്രത്യേകതകൾ
[തിരുത്തുക]
ചെത്തിമിനുക്കിയ കരിങ്കല്ലുകൊണ്ട് 5 അടി 3 ഇഞ്ച് നീളത്തിലും 7 അടി പൊക്കത്തിലും പണിതിട്ടുള്ളതാണ് കോട്ടയുടെ വാതിൽ . ഇതിന്റെ ഒരറ്റം കമാനമാണ്. വാതില്പ്പടിയിൽ നിന്ന് ഉള്ളിലേക്ക് ചെറിയ വരാന്തയുണ്ട്. ഇതിലേ ഉള്ളിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ മറ്റൊരു ചെറിയ ഇടനാഴിയിലെത്തും. ഇത് ചെരിഞ്ഞതാണ്. മറ്റൊരു വശത്തായി ഒരു കിണർ കാണാം. ഇത് 3 അടിയോളം നീളമുള്ള സമ ചതുരാകൃതിയിലാണ്. ഇതിന്റെ ഭിത്തിക്ക് 6 അടി വീതിയും കിണറിന് ആഴം 16 അടിയുമുണ്ട്. കിണറ്റിൽ ഇന്നും വെള്ളം ഉണ്ട്. കിണറിന്റെ വലത്തുഭാഗത്തുള്ള കല്പ്പടവുകൾ വരാന്തയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. അതിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് ഭൂഗർഭത്തിലേക്കു ഒരു ദ്വാരം കാണാം. ഇത് കൊടുങ്ങല്ലൂർ കോട്ടയിലേക്ക് നദിയുടെ ചുവട്ടിലൂടെയുള്ള രഹസ്യമാർഗ്ഗമാണ് എന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു. എന്നാൽ കാലപ്പഴക്കം കൊണ്ട് ഇതിന്റെ മുഖം അടഞ്ഞു പോയിരിക്കുന്നു.
മറ്റു പ്രധാനപ്പെട്ട സ്ഥലങ്ങൾ
[തിരുത്തുക]| കേരളത്തിന്റെ ചരിത്രം ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രം | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| . പ്രാചീന ശിലായുഗം | 70,000–3300 BC | ||||
| · മധ്യ ശിലായുഗം | · 7000–3300 BC | ||||
| . നവീന ശിലായുഗം | 3300–1700 BC | ||||
| . മഹാശില സംസ്കാരം | 1700–300 BC | ||||
| .ലോഹ യുഗം | 300–ക്രി.വ. | ||||
| · ഗോത്ര സംസ്കാരം | |||||
| .സംഘകാലം | |||||
| · രാജ വാഴ്ചക്കാലം | · 321–184 BC | ||||
| · ചേരസാമ്രാജ്യം | · 230 –ക്രി.വ. 300 | ||||
| · നാട്ടുരാജ്യങ്ങൾ | · ക്രി.വ.300–1800 | ||||
| · പോർളാതിരി | · 240–550 | ||||
| · നാട്ടുരാജ്യങ്ങൾ | · 750–1174 | ||||
| · സാമൂതിരി | · 848–1279 | ||||
| .ഹൈദരാലി | 1700–1770 | ||||
| · വാസ്കോ ഡ ഗാമ | · 1490–1596 | ||||
| . പോർട്ടുഗീസുകാർ | 1498–1788 | ||||
| · മാർത്താണ്ഡവർമ്മ | · 1729–1758 | ||||
| . ടിപ്പു സുൽത്താൻ | 1788–1790 | ||||
| . ഡച്ചുകാർ | 1787–1800 | ||||
| . ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യാ കമ്പനി | 1790–1947 | ||||
| . സ്വാതന്ത്ര്യ സമരം | 1800–1947 | ||||
| . മാപ്പിള ലഹള | 1921 | ||||
| . ക്ഷേത്രപ്രവേശന വിളംബരം | 1936 | ||||
| . കേരളപ്പിറവി | 1956 | ||||
| നാട്ടുരാജ്യങ്ങളുടെ ചരിത്രം കൊടുങ്ങല്ലൂർ · കോഴിക്കോട് · കൊച്ചി വേണാട് · കൊല്ലം · മലബാർ · തിരുവിതാംകൂർ | |||||
| മറ്റു ചരിത്രങ്ങൾ സാംസ്കാരികം · നാവികം · ഗതാഗതം മതങ്ങൾ . ആരോഗ്യം രാഷ്ട്രീയം · തിരഞ്ഞെടുപ്പ് . ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതികം · | |||||
| സാംസ്കാരിക ചരിത്രം ഹിന്ദുമതം · ക്രിസ്തീയ മതം · ക്രൈസ്തവ ചരിത്രം ഇസ്ലാം മതം . ജൈന മതം ബുദ്ധമതം സിഖു മതം · നാഴികക്കല്ലുകൾ | |||||
| തിരുത്തുക | |||||
- ഈ കോട്ടയ്ക്ക് അടുത്തുള്ള പള്ളിപ്പുറം കത്തോലിക്ക പള്ളി ക്രിസ്ത്യാനികളുടെ ഒരു പ്രധാന തീർത്ഥാടനകേന്ദ്രമാണ്.
- ചെറായി കടൽത്തീരം 4 കി. മീ അടുത്താണ്.
- തോമാശ്ലീഹ ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യമായി എത്തിയ സ്ഥലമായി കരുതുന്ന മാല്യങ്കര ഒരു കി. മീ ദൂരെയാണ്
- കോട്ടപ്പുറം 4 കി.മീ.
- കൊടുങ്ങല്ലൂർ 10 കി. മീ.
എത്തിച്ചേരാനുള്ള വഴി
[തിരുത്തുക]ജാലമാർഗ്ഗവും കര മാർഗ്ഗവും എത്തിച്ചേരാവുന്നതാണ്
- ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള വിമാനത്താവളം : നെടുമ്പാശ്ശേരി അന്താരാഷ്ട്ര വിമാനത്താവളം - 20 കിലോമീറ്റർ അകലെ.
- ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ: ആലുവ, അങ്കമാലി
- ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള ബസ് സ്റ്റാന്റ്: കൊടുങ്ങല്ലൂർ, പറവൂർ
- അടുത്തുള്ള കടൽത്തീരം ചെറായി.
അവലംബം
[തിരുത്തുക]- ↑ മനോരമ ദിനപത്രം, കൊച്ചി എഡിഷൻ, 2012 ഓഗസ്റ്റ് 26, ഭാഗം രണ്ട്, പേജ് 4
- ↑ "കേരള സർക്കാരിന്റെ നരവംശശാസ്ത്ര വിഭാഗത്തിന്റെ വെബ്സൈറ്റ്, ശേഖരിച്ചത് 2007 ഏപ്രിൽ 23". Archived from the original on 2004-12-22. Retrieved 2007-04-23.
- ↑ "The fort at pallippuram or the oldest European building in India" ടി.എ. ശേഷാദ്രി 1911
- ↑ വാലത്ത്, വി.വി.കെ. (1991). കേരളത്തിലെ സ്ഥലനാമചരിത്രങ്ങൾ തൃശൂർ ജില്ല. തൃശൂർ: കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി. ISBN 81-7690-051-6.
{{cite book}}: Cite has empty unknown parameter:|coauthors=(help) - ↑ "Muziris". Retrieved 2025-10-10.
- ↑ https://www.keralatourism.org/destination/pallipuram-fort-ernakulam/483/. Retrieved 2025-10-10.
{{cite web}}: Missing or empty|title=(help)
- ഇന്ത്യാ ടൂറിസം.കോം വെബ് വിലാസം Archived 2007-01-04 at the Wayback Machine
കുറിപ്പുകൾ
[തിരുത്തുക] |
കേരളവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഈ ലേഖനം അപൂർണ്ണമാണ്. ഇതു വികസിപ്പിക്കുവാൻ സഹായിക്കുക. |
 |
ഇന്ത്യയിലെ കെട്ടിടങ്ങളെയും നിർമ്മിതികളെയും കുറിച്ചുള്ള ഈ ലേഖനം അപൂർണ്ണമാണ്. ഇതു വികസിപ്പിക്കുവാൻ സഹായിക്കുക. |