മണിമഹേഷ് കൈലാഷ് കൊടുമുടി

വിക്കിപീഡിയ, ഒരു സ്വതന്ത്ര വിജ്ഞാനകോശം.
Jump to navigation Jump to search
Manimahesh Kailash Peak
Manimahesh kailash.jpg
Manimahesh Kailash Peak with its serpentine glacier
Highest point
Elevation5,653 മീ (18,547 അടി)
Coordinates32°24′06″N 76°40′09″E / 32.40167°N 76.66917°E / 32.40167; 76.66917Coordinates: 32°24′06″N 76°40′09″E / 32.40167°N 76.66917°E / 32.40167; 76.66917[1]
Naming
English translationJewel in the crown of Mahesh (Shiva)
Language of nameSanskrit
Geography
Manimahesh Kailash Peak is located in India
Manimahesh Kailash Peak
Manimahesh Kailash Peak
Himachal Pradesh India
Parent rangePir Panjal Range, Himalayas
Climbing
First ascent1968[1] (disputed)[2]
Easiest routesnow/ice climb

മണിമഹേഷ് കൈലാഷ് കൊടുമുടി, 5,653 മീറ്റർ (18,547 അടി) മണിമഹേഷ് തടാകത്തിന് മുകളിൽ ഉയർന്ന് നിൽക്കുന്ന ചമ്പ കൈലാഷ് എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു, ഇത് ( ഹിന്ദു ദേവതയായ ) ശിവന്റെ വാസസ്ഥലമാണെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനമായ ഹിമാചൽ പ്രദേശിലെ ചമ്പ ജില്ലയിലെ ഭർമൂർ ഉപവിഭാഗത്തിലാണ് ഇത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. [3] [4] ഈ കൊടുമുടി ബുധിൽ താഴ്‌വരയിലെ ഭാർമോറിൽ നിന്ന്26 കിലോമീറ്റർ (16 മൈ) അകലെയാണ്. ഹിമാചൽ പ്രദേശിലെ പ്രധാന തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത്. 3,950 മീറ്റർ (12,960 അടി) ഉയരമുള്ള കൈലാഷ് കൊടുമുടിയുടെ അടിത്തട്ടിലാണ് മണിമഹേഷ് തടാകം. കൂടാതെ ഹിമാചൽ പ്രദേശിലെ ജനങ്ങൾ, പ്രത്യേകിച്ച് ഈ പ്രദേശത്തെ ഗഡ്ഡി ഗോത്രക്കാർ ആഴമായ ആരാധനയോടെയാണ് ആരാധിക്കുന്നത്. ഭഡോൺ മാസത്തിൽ, അമാവാസിയുടെ എട്ടാം ദിവസം തടാകത്തിന്റെ പരിസരത്ത് ആയിരക്കണക്കിന് തീർത്ഥാടകരെ ആകർഷിക്കുന്ന ഒരു മേള നടക്കുന്നു. [5] [6] [7] [8]

മണിമഹേഷ് കൈലാഷ് പർവതാരോഹകർ വിജയകരമായി കീഴടക്കിയിട്ടില്ല, അതിനാൽ ഇത് ഒരു കന്യക കൊടുമുടിയായി തുടരുന്നു. നന്ദിനി പട്ടേലിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഇന്തോ -ജാപ്പനീസ് ടീം 1968-ൽ കൊടുമുടി കയറാനുള്ള ശ്രമം ഉപേക്ഷിച്ചു. മണിമഹേഷ് തടാകത്തിന്റെയും കൊടുമുടിയുടെയും അടിയുറച്ച ഭക്തരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ചമ്പയുടെ വിശുദ്ധ പർവതമായി ഇത് ബഹുമാനിക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ കൊടുമുടിയുടെ ദൈവിക ശക്തിയാണ് ഈ പരാജയത്തിന് കാരണം. [9]

മണിമഹേഷ് തടാകത്തിന് സമീപത്തുനിന്ന് ഈ കൊടുമുടി ദൃശ്യമാണ്. തടാകത്തിലേക്ക് രണ്ട് ട്രെക്കിംഗ് റൂട്ടുകളുണ്ട്. തീർഥാടകരും ട്രക്കർമാരും കൂടുതലായി വരുന്ന ഹദ്‌സർ ഗ്രാമത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് ഒന്ന്. മറ്റൊരു റൂട്ട്, ഹോളി ഗ്രാമം, കൂടുതൽ മുകളിലേക്ക് കയറുകയും പിന്നീട് തടാകത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ റൂട്ടിൽ ഒരു ചെറിയ ഗ്രാമം ഒഴികെ മറ്റൊരു ജനവാസ കേന്ദ്രവുമില്ല. 

ഇതിഹാസങ്ങൾ[തിരുത്തുക]

ഈ കൊടുമുടിയുടെയും അതിന്റെ അടിത്തട്ടിലുള്ള തടാകത്തിന്റെയും പവിത്രതയെക്കുറിച്ച് നിരവധി ഐതിഹ്യങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നുണ്ട്. [3] [6] [7]

ഒരു ജനപ്രിയ ഐതിഹ്യത്തിൽ, മാതാ ഗിർജയായി ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന പാർവതി ദേവിയെ വിവാഹം കഴിച്ചതിന് ശേഷമാണ് ശിവൻ മണിമഹേഷിനെ സൃഷ്ടിച്ചതെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രദേശത്ത് സംഭവിക്കുന്ന ഹിമപാതങ്ങളിലൂടെയും ഹിമപാതങ്ങളിലൂടെയും പരമശിവനെയും അവന്റെ അനിഷ്ട പ്രകടനത്തെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന മറ്റ് പല ഐതിഹ്യങ്ങളും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. [3] [6]

ഒരു പ്രാദേശിക ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, ശിവൻ മണിമഹേഷ് കൈലാസത്തിൽ വസിക്കുന്നതായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പർവതത്തിലെ ശിവലിംഗത്തിന്റെ രൂപത്തിലുള്ള ഒരു പാറക്കൂട്ടം ശിവന്റെ പ്രത്യക്ഷരൂപമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. പർവതത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിലുള്ള മഞ്ഞുപാടത്തെ പ്രദേശവാസികൾ ശിവന്റെ ചൗഗൻ (കളിക്കളം) എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. [5] [6]

മണിമഹേഷ് കൈലാഷ് അജയ്യനാണെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു, എവറസ്റ്റ് കൊടുമുടി ഉൾപ്പെടെ വളരെ ഉയരമുള്ള കൊടുമുടികൾ അളക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട് എങ്കിലും മണിമഹേഷ് കൈലാസ് ഇതുവരെ ആരും കീഴടക്കിയിട്ടില്ല. (മറിച്ചുള്ള അവകാശവാദങ്ങളും ഉണ്ട്) കൂടാതെ . ഒരു ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച്, ഒരു പ്രാദേശിക ഗോത്രം, ഗദ്ദി, ഒരു ആട്ടിൻകൂട്ടത്തോടൊപ്പം മല കയറാൻ ശ്രമിച്ചു, അവന്റെ ആടുകളോടൊപ്പം അവൻ കല്ലായി മാറിയതായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രധാന കൊടുമുടിക്ക് ചുറ്റുമുള്ള ചെറിയ കൊടുമുടികളുടെ പരമ്പര ഇടയന്റെയും അവന്റെ ആടുകളുടെയും അവശിഷ്ടങ്ങളാണെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. [5] [6]

മറ്റൊരു ഐതിഹ്യം വിവരിക്കുന്നത്, ഒരു പാമ്പും മല കയറാൻ ശ്രമിച്ചു, പക്ഷേ പരാജയപ്പെട്ടു, അത് കല്ലായി മാറി. ഭഗവാൻ ആഗ്രഹിച്ചാൽ മാത്രമേ കൊടുമുടി ദർശിക്കാൻ കഴിയൂ എന്നാണ് ഭക്തരുടെ വിശ്വാസം. കൊടുമുടിയെ മേഘങ്ങളാൽ മൂടുന്ന മോശം കാലാവസ്ഥയും ഭഗവാന്റെ അപ്രീതിയായി വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു. [5] [6]

ഭൂമിശാസ്ത്രം[തിരുത്തുക]

മണിമഹേഷ് കൈലാഷ് അല്ലെങ്കിൽ പർവത കൈലാസം കുഗ്തി ചുരത്തിന് സമീപവും ഹർസറിലും മധ്യ ഹിമാലയൻ മലനിരകളുടെ ഭാഗമാകുന്ന ബുധിൽ താഴ്‌വരയുടെ നീർത്തടത്തിലാണ്. ശാശ്വതമായി മഞ്ഞുമൂടിയ ഹിമാനിയുടെ കൊടുമുടി, അതിന്റേതായ ശ്രേണിയുടെ തലയിൽ, അതിനടിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പവിത്രമായ മണിമഹേഷ് തടാകത്തിന്റെ ഉറവിടമാണ്. മണിമഹേഷ് ഗംഗാ നദി ഈ തടാകത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ച് ഇടതുകരയിൽ ബുധിൽ നദിയിൽ ചേരുന്നു. പിർ പഞ്ചാൽ പർവതനിരയുടെ ബാരാ ബംഗാൽ ചുരത്തിന് സമീപമുള്ള പ്രധാന പർവതനിരയുമായി ഒത്തുചേരുന്ന ഈ മലനിരകൾ ഒരു തുടർച്ചയാണ്. കുക്തി (കുഗതി) ചുരത്തിന്റെയും ബഡാ ബംഗൽ ചുരത്തിന്റെയും ചരിവുകളിൽ നിന്ന് ബുധാൽ നദി ഉയർന്നുകഴിഞ്ഞാൽ, ബുദിൽ, രവി നദികൾ രൂപം കൊള്ളുന്ന നീർത്തടങ്ങൾ ഖദാമുഖിൽ അതിന്റെ അടിത്തറയുള്ള ഒരു വിപരീത ത്രികോണത്തിന്റെ രൂപമെടുക്കുന്നു. മണിമഹേഷ് കൈലാസ് കൊടുമുടിയുടെ വിവിധ മുഖങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന നിരവധി അരുവികൾ ചേർന്നാണ് ബുദിൽ രൂപപ്പെടുന്നത്. കൊടുമുടിയിൽ നിന്ന് ഉയരുന്ന അരുവികൾ ഇവയാണ്: കുക്തി ഗ്രാമത്തിന് താഴെയുള്ള ഭുദിൽ (ബുധൽ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു) കണ്ടുമുട്ടുന്ന കൊടുമുടിയുടെ ഇടതുവശത്ത് നിന്ന് 'ഭുജ്ല' (ഭുജ എന്നർത്ഥം ഭുജയിൽ നിന്ന് ഉരുത്തിരിഞ്ഞതാണ്). കൊടുമുടിയുടെ തെക്കൻ ഭാഗത്തെ മഞ്ഞുമലകളിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ധഞ്ചോ നീർചാൽ വടക്കോട്ട് ഒഴുകുന്നു; മണിമഹേഷ് തടാകത്തിലെ പുണ്യജലം വഹിക്കുന്ന ആൻഡ്രോൽ അരുവി, കൊടുമുടിയുടെ വടക്ക് ഭാഗത്തേക്ക് ഒഴുകുന്നു, ബരാച്ചുണ്ടി പുൽത്തകിടിയിലൂടെ, ശിവ് കരോട്ടാർ അരുവി കൊടുമുടിയുടെ അടിയിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന് ആൻഡ്രോലിൽ ചേരുന്നു; ഗൗരി കുണ്ഡിൽ നിന്നുള്ള ഗൗരി അരുവി ആൻഡ്രോളിൽ ചേരുന്നു. ഈ അരുവികളെല്ലാം ഹദ്‌സറിൽ ബുധിൽ സംഗമിക്കുന്ന ധഞ്ചോ നളയാണ്. മണിമഹേശ കൊടുമുടിയിൽ നിന്നും മണിമഹേഷ് തടാകത്തിൽ നിന്നും ഉത്ഭവിക്കുന്ന നിരവധി അരുവികൾ കണക്കിലെടുത്ത്, ഇവയെല്ലാം ഐതിഹ്യങ്ങളുമായും വാർഷിക യാത്രാ തീർഥാടനങ്ങളുമായും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ബുദൽ അല്ലെങ്കിൽ ബുധിൽ നദിയെ ഗഡ്ഡിയിലെ മുതിർന്നവർ വളരെ ബഹുമാനിക്കുന്നു, അതിനെ 'ഭുജ്ൽ' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. '. [7] [8] [10] [11] ഹിമാചൽ പ്രദേശിന്റെ മധ്യഭാഗമായ ഹിമാലയൻ മേഖലയിലാണ് പിർ പിഞ്ചൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഒരു വശത്ത് ചെനാബ് നദിക്കും മറുവശത്ത് രവിക്കും ബിയാസിനും ഇടയിലുള്ള നീർത്തടത്തിലാണ് കൊടുമുടി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. [12]

ജിയോളജിക്കൽ സർവേ ഓഫ് ഇന്ത്യ ഈ കൊടുമുടിയുടെ ഹിമനിലയെക്കുറിച്ചും അതിന്റെ പരിധിയെക്കുറിച്ചും ഒരു ഗവേഷണ പഠനം നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. മണിമഹേഷ് കൈലാഷ് കൊടുമുടി 4.6 കിമി നീളമുള്ള ഒരു ശ്രേണിയുടെ ഭാഗമാണെന്ന് അത് സൂചിപ്പിച്ചു. നീളം. കൊടുമുടികളുടെ ശരാശരി ഉയരം 4960 മീറ്റർ ആണെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. . ഈ ശ്രേണിയിൽ നിന്നുള്ള ഗ്ലേഷ്യൽ ഉരുകുന്നത് വടക്കോട്ട് ഒഴുകുകയും 4.58 ചതുരശ്രകിമി ) വിസ്തൃതിയിൽ വ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. . ഹിമാനിയിലെ മഞ്ഞുപാളിയുടെ അളവ് 0.137 ക്യുബിക് കിലോമീറ്ററാണ്. [13] ഈ ഹിമാനി മേഖലയുടെ ഘടന, രേഖീയ രാജ്യങ്ങളുടെ പുറംതോട് പുറത്തേക്ക് നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ഗ്രൗണ്ട്/റിസെഷണൽ മൊറൈനുകളുടെ മിശ്രിതമാണെന്ന് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ടെർമിനൽ മൊറൈൻ ഹമ്പ് വെളിപ്പെടുത്തിയതുപോലെ, ഹിമാനികൾ ധഞ്ചുവിന്റെ അല്പം താഴേക്ക് വരെ വ്യാപിച്ചിരിക്കണം. കഴിഞ്ഞ 37 വർഷത്തിനിടയിൽ, ഹിമാനികൾ 1075 മീറ്റർ (3527 അടി) കുറഞ്ഞു ശരാശരി29.05 മീറ്റർ / വർഷം. ഒഴിഞ്ഞ പ്രദേശം 0679 ചതുരശ്രകിമി ആയി കണക്കാക്കുന്നു . [13]

ഈ ശുദ്ധമായ കൊടുമുടി ശിവന്റെ വാസസ്ഥലമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നതിനാൽ ആർക്കും കയറാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഒരിക്കൽ ഒരു ഗഡ്ഡി കൊടുമുടി കയറാൻ ശ്രമിച്ചത്, അയാൾ ശിവൻ തന്നെ കൊടുമുടിയിലേക്ക് വിളിക്കുന്നത് സ്വപ്നം കണ്ടുവെന്നും, ഓരോ ചുവടിലും ആടുകളെ വെട്ടാൻ ശിവൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു, എന്നാൽ തിരിഞ്ഞു നോക്കരുതെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടു. കൂടെ കൊണ്ടുനടന്ന ആട്ടിൻകുട്ടികളെ വെട്ടിക്കൊണ്ടുതന്നെ പടികൾ കയറാൻ തുടങ്ങി, എന്നാൽ കൊടുമുടിയിലെത്തുന്നതിന് ഏതാനും ചുവടുകൾ മുമ്പ്, താൻ കൊന്ന ആടുകളെ കയറ്റാത്തതിൽ കുഴഞ്ഞുവീഴുകയും പിന്തിരിഞ്ഞുപോവുകയും ചെയ്തു. തിരിഞ്ഞു നോക്കിയപ്പോൾ കയറാൻ കഴിയാതെ കല്ലായി മാറി. അതിനുശേഷം, ആരും ഈ കൊടുമുടി കയറാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടില്ല, അതിനാൽ ഇത് ഒരു കന്യക കൊടുമുടിയാണ്. [14]

ഇതും കാണുക[തിരുത്തുക]

 

റഫറൻസുകൾ[തിരുത്തുക]

  1. Kapadia, Harish (March 2002). High Himalaya Unknown Valleys. പുറം. 167. ISBN 9788173871177. ശേഖരിച്ചത് 2010-04-24.
  2. "Trekking Chamba Valley in Himachal Pradesh". Himalayan Journeys. ശേഖരിച്ചത് 2010-04-17.
  3. 3.0 3.1 3.2 "Budhil valley, Bharmour (Chamba District), Himachal Pradesh". National Informatics Centre. മൂലതാളിൽ നിന്നും 10 April 2009-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത് 2010-04-16. ഉദ്ധരിച്ചതിൽ പിഴവ്: അസാധുവായ <ref> ടാഗ്; "envis" എന്ന പേര് വ്യത്യസ്തമായ ഉള്ളടക്കത്തോടെ നിരവധി തവണ നിർവ്വചിച്ചിരിക്കുന്നു ഉദ്ധരിച്ചതിൽ പിഴവ്: അസാധുവായ <ref> ടാഗ്; "envis" എന്ന പേര് വ്യത്യസ്തമായ ഉള്ളടക്കത്തോടെ നിരവധി തവണ നിർവ്വചിച്ചിരിക്കുന്നു
  4. "Religious Tourism". Himachal; National Informatics Centre. മൂലതാളിൽ നിന്നും 28 June 2010-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത് 2010-04-16.
  5. 5.0 5.1 5.2 5.3 Bharai, K.R. (2001). Chamba Himalaya: amazing land, unique culture. Indus Publishing. പുറങ്ങൾ. 165–166. ISBN 81-7387-125-6. ശേഖരിച്ചത് 2010-04-16. ഉദ്ധരിച്ചതിൽ പിഴവ്: അസാധുവായ <ref> ടാഗ്; "Bharati" എന്ന പേര് വ്യത്യസ്തമായ ഉള്ളടക്കത്തോടെ നിരവധി തവണ നിർവ്വചിച്ചിരിക്കുന്നു ഉദ്ധരിച്ചതിൽ പിഴവ്: അസാധുവായ <ref> ടാഗ്; "Bharati" എന്ന പേര് വ്യത്യസ്തമായ ഉള്ളടക്കത്തോടെ നിരവധി തവണ നിർവ്വചിച്ചിരിക്കുന്നു ഉദ്ധരിച്ചതിൽ പിഴവ്: അസാധുവായ <ref> ടാഗ്; "Bharati" എന്ന പേര് വ്യത്യസ്തമായ ഉള്ളടക്കത്തോടെ നിരവധി തവണ നിർവ്വചിച്ചിരിക്കുന്നു
  6. 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 "Fairs in Chamba". Mani Mahesh jatra. National Informatics Centre. മൂലതാളിൽ നിന്നും 27 August 2002-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത് 2010-04-17. ഉദ്ധരിച്ചതിൽ പിഴവ്: അസാധുവായ <ref> ടാഗ്; "fair" എന്ന പേര് വ്യത്യസ്തമായ ഉള്ളടക്കത്തോടെ നിരവധി തവണ നിർവ്വചിച്ചിരിക്കുന്നു ഉദ്ധരിച്ചതിൽ പിഴവ്: അസാധുവായ <ref> ടാഗ്; "fair" എന്ന പേര് വ്യത്യസ്തമായ ഉള്ളടക്കത്തോടെ നിരവധി തവണ നിർവ്വചിച്ചിരിക്കുന്നു ഉദ്ധരിച്ചതിൽ പിഴവ്: അസാധുവായ <ref> ടാഗ്; "fair" എന്ന പേര് വ്യത്യസ്തമായ ഉള്ളടക്കത്തോടെ നിരവധി തവണ നിർവ്വചിച്ചിരിക്കുന്നു ഉദ്ധരിച്ചതിൽ പിഴവ്: അസാധുവായ <ref> ടാഗ്; "fair" എന്ന പേര് വ്യത്യസ്തമായ ഉള്ളടക്കത്തോടെ നിരവധി തവണ നിർവ്വചിച്ചിരിക്കുന്നു ഉദ്ധരിച്ചതിൽ പിഴവ്: അസാധുവായ <ref> ടാഗ്; "fair" എന്ന പേര് വ്യത്യസ്തമായ ഉള്ളടക്കത്തോടെ നിരവധി തവണ നിർവ്വചിച്ചിരിക്കുന്നു
  7. 7.0 7.1 7.2 "Indian Himalayas: Chamba". ThinkQuest. മൂലതാളിൽ നിന്നും 20 October 2012-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത് 2010-04-17. ഉദ്ധരിച്ചതിൽ പിഴവ്: അസാധുവായ <ref> ടാഗ്; "library" എന്ന പേര് വ്യത്യസ്തമായ ഉള്ളടക്കത്തോടെ നിരവധി തവണ നിർവ്വചിച്ചിരിക്കുന്നു ഉദ്ധരിച്ചതിൽ പിഴവ്: അസാധുവായ <ref> ടാഗ്; "library" എന്ന പേര് വ്യത്യസ്തമായ ഉള്ളടക്കത്തോടെ നിരവധി തവണ നിർവ്വചിച്ചിരിക്കുന്നു
  8. 8.0 8.1 "Trek:1. Bharmour – Dancho – Manimahesh Lake". ശേഖരിച്ചത് 2010-04-17. ഉദ്ധരിച്ചതിൽ പിഴവ്: അസാധുവായ <ref> ടാഗ്; "trek" എന്ന പേര് വ്യത്യസ്തമായ ഉള്ളടക്കത്തോടെ നിരവധി തവണ നിർവ്വചിച്ചിരിക്കുന്നു
  9. "Chamba- Manimahesh". Tourism Department of Government of Himachal Pradesh. മൂലതാളിൽ നിന്നും 1 July 2010-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത് 2010-04-16.
  10. Sharma, Kamal Prashad (2001). Maṇimahesh Chambā Kailāsh. Indus Publishing. പുറം. 94. ISBN 81-7387-118-3. ശേഖരിച്ചത് 2010-04-17.
  11. "Chamba". The Budhil. National Informatics Centre. ശേഖരിച്ചത് 2010-04-17.
  12. "Natural Resources" (PDF). Planning Commission. പുറം. 1. ശേഖരിച്ചത് 2010-04-17.
  13. 13.0 13.1 "Glaciers" (PDF). Geological Survey of India. മൂലതാളിൽ (PDF) നിന്നും 26 July 2011-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത് 2010-04-17.
  14. html+History+of+first+mountain+climb+to+Manimahesh+Kailash+in+Himachal+Pradesh&cd=5&hl=en&ct=clnk&gl=in|title=Trekking Chamba Valley in Himachal Pradesh|accessdate=2010-04-2010|publisher=Himalayan Journeys}}