ദേവപ്രയാഗ

വിക്കിപീഡിയ, ഒരു സ്വതന്ത്ര വിജ്ഞാനകോശം.
Jump to navigation Jump to search
ദേവപ്രയാഗ
Raghunath temple is visible in the top centre
ലുവ പിഴവ് ഘടകം:Location_map-ൽ 502 വരിയിൽ : Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/India Uttarakhand" does not exist
അടിസ്ഥാന വിവരങ്ങൾ
സ്ഥലംUttarakhand, India
നിർദ്ദേശാങ്കം30°08′45″N 78°35′55″E / 30.14583°N 78.59861°E / 30.14583; 78.59861Coordinates: 30°08′45″N 78°35′55″E / 30.14583°N 78.59861°E / 30.14583; 78.59861
മതഅംഗത്വംHinduism
DistrictTehri Garhwal
സംസ്ഥാനംUttarakhand
രാജ്യംIndia
ഗംഗയുടെ ജന്മസ്ഥലം - അലകാനന്ദയുടെയും ഭാഗീരതിയുടെയും സംഗമം

ഇന്ത്യയിലെ ഉത്തരാഖണ്ഡ് സംസ്ഥാനത്തെ [1] [2] തെഹ്രി ഗർവാൾ ജില്ലയിലെ ഒരു പട്ടണവും ഒരു നഗർ പഞ്ചായത്തും (മുനിസിപ്പാലിറ്റി) ആണ് ദേവപ്രയാഗ് ( ദേവപ്രയാഗ ), അലക്നന്ദ നദി. ഭാഗീരഥി നദികൾ കണ്ടുമുട്ടുകയും ഗംഗ എന്ന പേര് സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ഇവിടെയാണ്.

അവലോകനം[തിരുത്തുക]

പരമ്പരാഗതമായി, ദേവ് ശർമ മുനി തന്റെ സന്ന്യാസി ജീവിതം നയിച്ച സ്ഥലമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ ഇന്നത്തെ പേര് ദേവപ്രയാഗ്. കുന്നുകളിലെ അഞ്ച് പുണ്യ സംഗമങ്ങളിൽ ഒന്നായ ഇത് ഭക്തരായ ഹിന്ദുക്കളുടെ തീർത്ഥാടനത്തിനുള്ള പ്രധാന സ്ഥലമാണ്. [3]

" ദേവപ്രയാഗ " എന്നാൽ സംസ്കൃതത്തിൽ " ദൈവിക സംഗമം " എന്നാണ്. ഹൈന്ദവ പ്രകാരം ദെവപ്രയഗ രണ്ടു സ്വർഗീയ നദികൾ, ലയിപ്പിക്കുന്നത് പവിത്രമായ സംഭവം ആണ് വിശുദ്ധ ഗംഗ യുടെ കൈവഴികളായ പവിത്രമായ ബദരിയിൽ നിന്നും പുറപ്പെടുന്ന അലകനന്ദ മറ്റൊരു പവിധധാമമായ കേദാർനാഥിൽ നിന്നും പുറപ്പെടുന്ന ഭാഗീരഥിയുമായി സംഗമിക്കുന്നതിവിടെ ആണ്.

ഗ്രാമത്തിന്റെ മുകൾ ഭാഗത്തുള്ള ഒരു ടെറസിൽ വലിയ കല്ലുകൾ കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച പിരമിഡൽ രൂപത്തിൽ വെളുത്ത കുപ്പോള കൊണ്ട് പൊതിഞ്ഞ രഘുനാഥ്ജി ക്ഷേത്രം ഉണ്ട്. [4]

പരേതനായ ആചാര്യന്റെ ഭവനമാണ് ദേവപ്രയാഗ്. 1946 ൽ നക്ഷത്രവേദശാല (ഒരു നിരീക്ഷണാലയം) സ്ഥാപിച്ച ചക്രധർ ജോഷി (ജ്യോതിശാസ്ത്രത്തിലും ജ്യോതിഷത്തിലും പണ്ഡിതൻ). ദേവപ്രയാഗിലെ ദശരാഞ്ചൽ എന്ന മലയിലാണ് ഇത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ജ്യോതിശാസ്ത്രത്തിലെ ഗവേഷണത്തെ സഹായിക്കുന്നതിന് രണ്ട് ദൂരദർശിനികളും ധാരാളം പുസ്തകങ്ങളും ഈ നിരീക്ഷണാലയത്തിൽ സജ്ജീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. എ ഡി 1677 മുതൽ രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് ശേഖരിച്ച 3000 ഓളം കയ്യെഴുത്തുപ്രതികളും ഇതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഏറ്റവും പുതിയ ഉപകരണങ്ങൾക്ക് പുറമെ, ജ്യോതിശാസ്ത്രരംഗത്തെ ഭാരതീയ പുരോഗതിയുടെ അഭിമാനം പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന പുരാതന ഉപകരണങ്ങളായ സൂര്യ ഘടി, ധ്രുവ് ഘടി എന്നിവയും ഇവിടെയുണ്ട്. ശ്രീ ഡോ. പ്രഭാകർ ജോഷി, ആചാര്യ ശ്രീ ഭാസ്‌കർ ജോഷി (ഗുരുജി എന്നറിയപ്പെടുന്നു) എന്നിവർ നിലവിൽ നിരീക്ഷണാലയത്തിന്റെ ചുമതലയും പരിപാലകരും ആണ്.

ദേവപ്രയാഗിലെ സംഗം, രഘുനാഥ് ജി ക്ഷേത്രം എന്നിവ കൂടാതെ സന്ദർശകർക്ക് അടുത്തുള്ള ഗ്രാമമായ പുണ്ടലിലെ മാതാ ഭുവനേശ്വരി ക്ഷേത്രം, തുടർന്ന് ധനേശ്വർ മഹാദേവ് ക്ഷേത്രം, ദണ്ഡ നാഗരാജ (പാമ്പുകളുടെ പ്രഭു) ക്ഷേത്രം, ചന്ദ്രബാദ്നി ക്ഷേത്രം എന്നിവ സന്ദർശിക്കാം.

അലക്നന്ദയും ഭാഗീരഥിയും സംഗമിക്കുന്ന സ്ഥലമാണ് ദേവപ്രയാഗ്, എന്നാൽ പുരാണമനുസരിച്ച്, സരസ്വതി എന്ന ഈ സംഗമത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്ന മറ്റൊരു നദിയുണ്ട്, അത് ബദ്രിനാഥിലെ മന ഗ്രാമത്തിൽ നിന്നും ദേവപ്രയാഗിൽ നിന്നും ഉത്ഭവിച്ചതാണ്, രഘുനാഥിലെ ശ്രീ രഘുനാഥ് ജിയുടെ കാൽക്കൽ നിന്നാണ് നദി വരുന്നത്. ക്ഷേത്രം. പുരാണമനുസരിച്ച്, ശ്രീരാമന്റെ കാൽപ്പാടുകൾ "രാമ കുണ്ഡ" ത്തിൽ നിലവിലുണ്ട്.

ദേവപ്രയാഗിന് ചുറ്റും 3 ദൈവിക കൊടുമുടികളുണ്ട്, അവയ്ക്ക് ഗിദ്ദാഞ്ചൽ പർവത്, ദശരാഞ്ചൽ പർവത്, നരസിംഗൽ പാർവത്. രഘുനാഥ് ജി ക്ഷേത്രത്തിന് മുകളിലാണ് ഗിദ്ദഞ്ചൽ പർവത്. നർസിംഘാഞ്ചൽ പർവത് ഗിദ്ദഞ്ചൽ പാർവത്തിന് മുന്നിലും ദസ്രതഞ്ചൽ പർവത് "സംഗത്തിന്റെ" മുകളിൽ വലതുവശത്തും. ശിവനെ ഇവിടെ ലിംഗ രൂപത്തിൽ ആരാധിക്കുന്നു, തോണ്ടേശ്വർ മഹാദേവ്, ധനേശ്വർ മഹാദേവ്. തൊണ്ടേശ്വർ മഹാദേവ് സംഗമത്തിനു നേരെ മുന്നിലാണ്. മഹാശിവരാത്രി ദിനത്തിൽ ഇവിടെ വളരെ തിരക്കാണ്. ലിംഗത്തിൽ ഗംഗാജലം സംഭാവന ചെയ്യാൻ നിരവധി ഭക്തർ ഇവിടെയെത്തുന്നു. ധനേശ്വർ മഹാദേവ് പഴയ ബദരീനാഥ് വഴിയിലാണ്, ബഹ് ബജറിൽ നിന്ന് (ദേവപ്രയാഗിലെ ഒരു മാർക്കറ്റ്)ആരംഭിക്കുന്നു. ഇതുവഴി പുണ്ടൽ വില്ലേജിലെ മാ ദുർഗയുടെ മറ്റൊരു ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭക്തർക്ക് എത്തിച്ചേരാം. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ മാ ഭുവനേശ്വരി രൂപത്തിലാണ് മാ ദുർഗയെ ആരാധിക്കുന്നത്. ധനേശ്വർ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് 500 മീറ്റർ 700 മീറ്റർ ഉയരത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന പുണ്ടൽ ഗ്രാമത്തിലാണ് മാ ഭുവനേശ്വരിയുടെ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. "മിശ്രകൾ" ഇവിടെ പൂണ്ടൽ ഗ്രാമത്തിലാണ് താമസിക്കുന്നത്.

ദേവപ്രയാഗിനെ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒന്ന് ബഹ് ബസാർ (പൗരി സൈഡ് ഭാഗം), രണ്ടാമത്തേത് ബീച്ച് ബജർ (ഹൈവേ നമ്പർ 58 ലേക്ക് കിടക്കുന്നു), മൂന്നാമത്തേത് ദേവപ്രയാഗിന്റെ പ്രധാന ബസ് സ്റ്റാന്റ് ശാന്തി ബസാർ.

ദേവ്‌പ്രയാഗ് ബദരീനാഥിലെ പുരോഹിതരുടെ വീടാണ്. അവ "പാണ്ഡകൾ" എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഓരോ പാണ്ടയ്ക്കും രാജ്യത്തുടനീളം അവരുടേതായ ഒരു പ്രദേശമുണ്ട്. ആയിരം വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്, എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ആദിഗുരു ശങ്കരാചാര്യർ ബദ്രികാശ്രമ പ്രദേശത്ത് വന്നപ്പോൾ, വിവിധ ജാതികളുള്ള വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള നിരവധി ദക്ഷിണേന്ത്യൻ ബ്രാഹ്മണർ ആദിഗുരുവിനൊപ്പം ദേവപ്രയാഗിൽ എത്തി.   ഇവ "തൈത്തിരീയ കൃഷ്ണ യജുർവേദ ബ്രാഹ്മണൻ" ആയിരുന്നു. ബ്രാഹ്മണരുടെ ജ്ഞാനത്താൽ പ്രചോദിതനായ ഗർവാൾ മഹാരാജാവ് ദേവപ്രയാഗിലെ രഘുനാഥ് ക്ഷേത്രത്തിൽ രാമനെ ആരാധിക്കാൻ നിയോഗിച്ചു. ഈ ബ്രാഹ്മണർ ബദ്രിനാഥിലെത്തിയപ്പോൾ തീർത്ഥാടകർ അവരെ ആരാധിച്ചിരുന്നു. അതിനുശേഷം, ഈ ബ്രാഹ്മണരെ ധാമിലും എല്ലായിടത്തും പാണ്ട എന്നറിയപ്പെടുന്നു. അവർ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന ഓരോ പ്രദേശത്തെയും ഒരേ പ്രദേശത്തെ ഭക്തരെ പാണ്ടകൾ ആരാധിക്കുന്നു. പൂജയ്‌ക്കോ ദർശനങ്ങൾക്കോ വേണ്ടി ബദരീനാഥിലെത്തുന്ന യത്രികർക്ക് എല്ലാ സൗകര്യവും അവർ ഒരുക്കി കൊടുക്കുന്നു. . ബദരീനാഥിലായിരിക്കുമ്പോൾ പാണ്ഡവർ അവരെ വളരെ ശ്രദ്ധയോടെ നോക്കുന്നു. ഭക്ഷണം, താമസം, പൂജയുടെ ടിക്കറ്റുകൾ, യാത്രയ്ക്ക് ശരിക്കും ആവശ്യമുള്ളതെല്ലാം എന്നിങ്ങനെ പാണ്ഡകൾ അവരുടെ യാത്രയ്‌ക്കായി എല്ലാം സംഘടിപ്പിക്കുന്നു. പാണ്ടകൾക്ക് അവരുടെ ഭക്തരുടെ ആയിരക്കണക്കിന് വർഷത്തെ സാഹിത്യമുണ്ട്. ഈ സാഹിത്യത്തിൽ ഭക്തന്റെ അവസാന 3 അല്ലെങ്കിൽ 4 തലമുറകളെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ ഉണ്ടായിരിക്കും. ഓരോ പാണ്ടയിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ യാത്രിയുടെ വിവരങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിവിധ തരം പുസ്തകങ്ങളുണ്ട്, ബഹി, ദാസ്ഖതി, മറ്റുള്ളവ. ഈ പുസ്തകങ്ങളുടെ സഹായത്തോടെ എല്ലാ യാത്രികളെയും തിരിച്ചറിയുന്നു. ദേവപ്രയാഗിലെ (പാണ്ഡ) ജനങ്ങൾ വർഷത്തിൽ 6 മാസം ബദ്രിനാഥിലും ബാക്കി 2-3 മാസം ദേവപ്രയാഗിലും ചെലവഴിക്കുന്നു. അവർ ഇത് സ്വന്തം പ്രദേശങ്ങളിൽ ചെലവഴിക്കുന്നു. ഒരു പാണ്ടയ്ക്കും കുടുംബത്തിനും വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്, കാരണം അദ്ദേഹം കുടുംബത്തോടൊപ്പം വളരെ കുറച്ച് സമയം ചെലവഴിക്കുന്നു. പാണ്ഡഗിരി വളരെ സാധാരണവും അഭിമാനകരവുമായ ഒരു തൊഴിലാണെന്ന് പല ആളുകളും പറയുന്നു. എന്നാൽ ഇത് അവരുടെ സർവ്വശക്തനായ ദൈവത്തിന്റേതാണ്, ഇത് അവരുടെ ദേശസ്‌നേഹപരമായ തൊഴിൽ ആയതിനാൽ, മറ്റ് തൊഴിലുകളേക്കാൾ ഇത് യാന്ത്രികമായി കൂടുതൽ അഭിമാനകരമാണ്. ദേവപ്രയാഗിന്റെ പാചകരീതികളും ദേവപ്രയാഗ് എന്ന നിലയിൽ സമ്പന്നവും പ്രസിദ്ധവുമാണ്. സിംഗോരി, ബാൽ മിതായ് തുടങ്ങിയ വിഭവങ്ങൾ ദേവപ്രയാഗിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു പ്രധാന സ്ഥാനം നിലനിർത്തുന്നു. സിംഗോരി, പരമ്പരാഗതമായി ഖോയ ഉപയോഗിച്ച് മാളു ഇലകളുള്ള ഒരു കോണിന്റെ രൂപത്തിൽ പൊതിഞ്ഞ് നിർമ്മിക്കുന്നു. മാല ഇലകളുടെ മണം ഖോയ ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു. മറുവശത്ത്, ബാൽ മിതായ് ഒരു തവിട്ടുനിറത്തിലുള്ള ചോക്ലേറ്റ് പോലുള്ള മങ്ങലാണ്, ഇത് വറുത്ത ഖോയ ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ചതാണ്, വെളുത്ത പഞ്ചസാര പന്തുകൾ കൊണ്ട് പൊതിഞ്ഞതാണ്.

ഉത്തരാഖണ്ഡ് സംസ്ഥാനത്തെ തെഹ്രി ഗർവാൾ ജില്ലയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ചെറിയ പട്ടണമാണ് ദേവപ്രയാഗ. കൂടാതെ ഇതിന്റെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ പൗരി ഗർവാൾ ജില്ലയുടെ കീഴിലാണ്. ഇത് ഒരു നഗർ പഞ്ചായത്തും പഞ്ചപ്രയാഗിന്റെ ഒരു വിഭാഗവുമാണ്. അളകനന്ദ നദിയുടെ അവസാന പ്രാർത്ഥനയാണ് ദേവപ്രയാഗ ഋഷികേശ്-ബദരീനാഥ് ഹൈവേയിലാണ് ദേവപ്രയാഗ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.

ഭൂമിശാസ്ത്രം[തിരുത്തുക]

ടിബറ്റിന്റെ അതിർത്തിക്കടുത്തുള്ള ഗർവാൾ ഹിമാലയത്തിൽ ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ സതോപന്ത്, ഭാഗീരഥ്, ഖരക് ഹിമാനികളൈൽ നിന്ന് അലകനന്ദ ഉത്ഭവിക്കുന്നു. ഗംഗോത്രി ഹിമാനി , ഖാട്ട്ലിങ് ഹിമാനി എന്നിവയിൽ നിന്നാണ് ഭഗീരഥി രൂപം കൊള്ളുന്നത് രണ്ട് പുണ്യനദികളും ചേർന്ന് ദേവപ്രയാഗിൽ ഗംഗ രൂപപ്പെടുന്നു.

ദേവപ്രയാഗ ഋഷികേശിൽ നിന്ന് 70 കി. ദൂരെ ആണ്. ദേവപ്രയാഗിന്റെ ശരാശരി ഉയരം 830മീറ്റർ ആണ് (2,723 അടി).

ജനസംഖ്യാശാസ്‌ത്രം[തിരുത്തുക]

ദേവപ്രയാഗിൽ ഗംഗയെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിനായി അലകാനന്ദ (ഇടത്), ഭാഗീരതി (വലത്) നദികളുടെ സംഗമം

2001 ഇന്ത്യാ സെൻസസ്, [5] പ്രകാരം ദേവപ്രയാഗിന്റെ ജനസംഖ്യ 2144 ആയിരുന്നു. ജനസംഖ്യയുടെ 52% പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളിൽ 48% ഉം ആണ്. ദേവപ്രയാഗിന്റെ ശരാശരി സാക്ഷരതാ നിരക്ക് 77% ആണ്, ഇത് ദേശീയ ശരാശരിയായ 74.5% നേക്കാൾ കൂടുതലാണ്; പുരുഷ സാക്ഷരത 82 ശതമാനവും സ്ത്രീ സാക്ഷരത 72 ശതമാനവുമാണ്. ദേവപ്രയാഗിൽ, ജനസംഖ്യയുടെ 13% 6 വയസ്സിന് താഴെയുള്ളവരാണ്. ബദരീനാഥ് ധാമിലെ പാണ്ടകളുടെ ഇരിപ്പിടമാണ് നഗരം.

ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ[തിരുത്തുക]

കിസ്‌ന: ദി വാരിയർ കവി എന്ന ചിത്രത്തിലാണ് ദേവപ്രയാഗ് പ്രധാനമായും അഭിനയിച്ചത്.

എങ്ങനെ എത്തിച്ചേരാം[തിരുത്തുക]

വായുമാർഗ്ഗം[തിരുത്തുക]

ഡെറാഡൂണിനു സമീപമുള്ള ജോളി ഗ്രാന്റ് വിമാനത്താവളമാണ് ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള വിമാനത്താവളം 116 കി.m (381,000 ft) അകലെ.

റെയിൽവേ[തിരുത്തുക]

ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള റെയിൽ‌വേ സ്റ്റേഷനുകൾ ഋഷികേശിലാണ് . എന്നിരുന്നാലും, അതിവേഗ ട്രെയിനുകളിൽ ബന്ധിപ്പിക്കാത്ത ഒരു ചെറിയ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനാണ്ഋഷികേശ്. ഋഷികേശിൽ നിന്ന് 24 കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള ഹരിദ്വാർ റെയിൽവേ ജംഗ്ഷനിൽനിന്ന്, ഇന്ത്യയിലെ മിക്ക പ്രധാന നഗരങ്ങളിലേക്കും ട്രെയിൻ കണക്ഷനുണ്ട്. അതിനാൽ ദേവപ്രയാഗിലേക്കുള്ള റെയിൽ‌വേയാണ് ഇത്.

റോഡ്[തിരുത്തുക]

ഇന്തോ-ടിബറ്റ് അതിർത്തിക്കടുത്തുള്ള ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ ബദ്രിനാഥ്, മന പാസ് എന്നിവയുമായി ദില്ലിയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ദേശീയപാത എൻ‌എച്ച് 58 ൽ ദേവപ്രയാഗ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ, വേനൽക്കാലത്തെ തീർത്ഥാടന സീസണിൽ ന്യൂദൽഹിയിൽ നിന്ന് ഹരിദ്വാർ, ish ഷികേശ് വഴി തീർത്ഥാടകരെ കയറ്റുന്ന എല്ലാ ബസ്സുകളും വാഹനങ്ങളും ദേവിപ്രയാഗിലൂടെ ജോഷിമത്തിലേക്കും കൂടുതൽ വടക്കോട്ടും പോകുന്നു. ദേവപ്രയാഗിലേക്കുള്ള റോഡ് യാത്രയുടെ പ്രധാന ആരംഭ കേന്ദ്രമാണ് ish ഷികേശ്, ish ഷികേശ് ബസ് സ്റ്റേഷൻ മുതൽ ദേവപ്രയാഗ് വരെ സാധാരണ ബസുകൾ സർവീസ് നടത്തുന്നു. Ish ഷികേശിൽ നിന്ന് ദേവപ്രയാഗിലേക്കുള്ള റോഡ് ദൂരം 74 കി.m (243,000 ft) .

  • ഹരിദ്വാർ മുതൽ ish ഷികേശ് 24 വരെ   കി.മീ.
  • Ish ഷികേശ് മുതൽ ദേവപ്രയാഗ് 74   കി.മീ.
  • ദേവപ്രയാഗ് മുതൽ ശ്രീനഗർ 34 വരെ   കി.മീ.
  • ശ്രീനഗർ മുതൽ രുദ്രപ്രയാഗ് 33 വരെ   കി.മീ.

ഗാലറി[തിരുത്തുക]

ഇതും കാണുക[തിരുത്തുക]

പരാമർശങ്ങൾ[തിരുത്തുക]

  1. Fast facts[പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി] Devprayag Official website.
  2. Map of Pauri Garhwal district[പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി] Pauri Garhwal District Official website.
  3. [1] Tehri Garhwal district, Official website.
  4.  One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domainChisholm, Hugh, ed. (1911). "Devaprayag" . Encyclopædia Britannica. 8 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 120.
  5. "Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)". Census Commission of India. മൂലതാളിൽ നിന്നും 2004-06-16-ന് ആർക്കൈവ് ചെയ്തത്. ശേഖരിച്ചത് 2008-11-01.

ബാഹ്യ കണ്ണികൾ[തിരുത്തുക]

"https://ml.wikipedia.org/w/index.php?title=ദേവപ്രയാഗ&oldid=3197322" എന്ന താളിൽനിന്ന് ശേഖരിച്ചത്