ഉള്ളടക്കത്തിലേക്ക് പോവുക

അവധി ഭാഷ

വിക്കിപീഡിയ, ഒരു സ്വതന്ത്ര വിജ്ഞാനകോശം.
(Awadhi language എന്ന താളിൽ നിന്നും തിരിച്ചുവിട്ടതു പ്രകാരം)
അവധി
𑂌𑂡𑂲 • औधी (ഔധി)
अवधी • 𑂃𑂫𑂡𑂲 • اودهي
"അവധി" എന്ന് ദേവനാഗരി ലിപിയിൽ എഴുതിയിരിക്കുന്നു.
ഉച്ചാരണം[əʋ.d̪ʱi]
ഉത്ഭവിച്ച ദേശംഇന്ത്യ , നേപ്പാൾ
ഭൂപ്രദേശംഇന്ത്യയുടെ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ

നേപ്പാളിലെ തെരായി സമതലം.

ഫിജിയിൽ ദ്വീപിൽ ഫിജി ഹിന്ദി എന്ന രൂപത്തിൽ. കരീബിയൻ ദ്വീപസമൂഹ രാജ്യങ്ങളിലെ ഇൻഡോ-കരീബിയൻ ജനത സംസാരിക്കുന്ന പൊതുഭാഷ.

മൗറീഷ്യസിൽ മൗറീഷ്യൻ ഹിന്ദുസ്താനി എന്ന രൂപത്തിൽ.

ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ സൗത്ത് ആഫ്രിക്കൻ ഹിന്ദുസ്താനി എന്ന രൂപത്തിൽ.
സംസാരിക്കുന്ന നരവംശംഅവധി ജനത
മാതൃഭാഷയായി സംസാരിക്കുന്നവർ
3.85 കോടി (2011)[1][2][3]
പൂർവ്വികരൂപം
ഭാഷാഭേദങ്ങൾ
ഔദ്യോഗിക സ്ഥിതി
ഔദ്യോഗിക പദവി
 ഫിജി (ഫിജി ഹിന്ദി എന്ന രൂപത്തിൽ)
ഭാഷാ കോഡുകൾ
ഐ.എസ്.ഒ. 639-2awa
ഐ.എസ്.ഒ. 639-3awa
ഗ്ലോട്ടോലോഗ്awad1243[4]
gang1265  ഗംഗാപാരീ[5]
mirz1238  മിർസാപുരി[6]
utta1238  ഉത്തരി[7]
ഭാഷാമണ്ഡലം
(ലിംഗ്വാസ്ഫിയർ)		59-AAF-ra
ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധി ഭാഷാ അതിർത്തികൾ
ഈ ലേഖനത്തിൽ അന്താരാഷ്ട്ര ശബ്ദലിപി (IPA) ലിപിയിലുള്ള വിവരങ്ങളുണ്ട്. ശരിയായ റെൻഡറിംഗ് പിന്തുണയില്ലാതെ, യുണിക്കോഡ് പ്രതീകങ്ങൾക്ക് പകരം ചോദ്യചിഹ്നങ്ങളോ ബോക്സുകളോ മറ്റ് ചിഹ്നങ്ങളോ നിങ്ങൾ കണ്ടേക്കാം.

ഹിന്ദിയുടെ ഒരു ഉപഭാഷയാണ് ഉത്തർ പ്രദേശിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗത്തുള്ള ഒരു പ്രദേശമായ അവധിൽ സംസാരിക്കപ്പെടുന്ന ഭാഷയായ അവധി (ദേവനാഗരി: अवधी, കൈത്തി: 𑂃𑂫𑂡𑂲, ലത്തീൻ: Avadhī, ഐ.പി.എ.: Awadhi pronunciation: [əʋ.d̪ʱi]).[8]

ഹിന്ദിയുടെ പൂർവീ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന ഒരു ഉപഭാഷയാണിത്.[9] ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധ്, ലോവർ ദൊവാബ്, മധ്യപ്രദേശ്‌, ബീഹാർ, ഡെൽഹി എന്നിവിടങ്ങളിലെ ചില ഭാഗങ്ങളിലും, നേപ്പാളിലെ ലുംബിനി, രാപ്തി, ഭേരി എന്നിവിടങ്ങളിലും ഇത് സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു.[10][11][12] ലോകത്തിൽ ഏറ്റവുമധികം സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷകളിൽ 29-ാം സ്ഥാനമാണിതിനുള്ളത്. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത് കരാർ തൊഴിലാളികളായി കുടിയേറിയവരുടെ പിൻഗാമികൾക്കിടയിൽ ഭോജ്പൂരിക്കൊപ്പം അവധിയും ഇന്നും പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഹിന്ദി പ്രബലമാകുന്നതുവരെ, ബ്രജ് ഭാഷയ്ക്കൊപ്പം അവധിയും പ്രധാന സാഹിത്യഭാഷയായിരുന്നു. മാനക ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശിൽ ഈ ഭാഷ അതിന്റെ തനതുരൂപത്തിൽത്തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു.[13]

അവധിയെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദി ഭാഷകളുടെ കീഴിലുള്ള മാതൃഭാഷയായാണ് ഇന്ത്യൻ സർക്കാർ കണക്കാക്കുന്നത്. ഈ മേഖലയിലെ സമ്പർക്കഭാഷയും വിദ്യാഭ്യാസ-ഔദ്യോഗിക ഭാഷയും മാനക ഹിന്ദിയാണ്.[9] അതിനാൽ, അവധിയിലെ സാഹിത്യരചനകളെയും ഹിന്ദി സാഹിത്യത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ് പരിഗണിക്കുന്നത്.[14]

ഭക്തകവിയായിരുന്ന ഗോസ്വാമി തുളസീദാസ് രചിച്ച രാമചരിത് മാനസ് (തുളസീദാസ് രാമായണം), ഹനുമാൻ ചാലിസ എന്നീ കൃതികൾ ഈ ഭാഷയിലാണ് രചിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്.

പദോൽപ്പത്തി

[തിരുത്തുക]

ഉത്തരേന്ത്യയിലെ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ അവധ് എന്ന പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നാണ് 'അവധി' എന്ന പദം രൂപപ്പെട്ടത്.[15] പുരാതന കോസല രാജ്യത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്ന "അയോദ്ധ്യ" എന്ന സംസ്കൃത നാമത്തിൽ നിന്നാണ് അവധ് എന്ന പേരുണ്ടായത്. സംസ്കൃതത്തിൽ "അയോദ്ധ്യ" എന്ന പദത്തിനർത്ഥം കീഴടക്കാനാവാത്തത് അഥവാ യുദ്ധം ചെയ്ത് തോൽപ്പിക്കാനാവാത്തത് എന്നാണ്.[16] ഈ ഭൂവിഭാഗത്തിൽ പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്ന ഭാഷയായതിനാലാണ് ഇതിന് അവധി എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്.

ബൈസ്വാര പ്രദേശത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നുള്ള ബൈസ്വാരി,[17] 'കിഴക്കൻ' എന്നർത്ഥമുള്ള പൂർബി (ഈ പദം പലപ്പോഴും അവ്യക്തമായി ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്) എന്നിവയാണ് അവധി ഭാഷയുടെ മറ്റ് പേരുകൾ.[11][18]

വർഗ്ഗീകരണം

[തിരുത്തുക]

ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ ഉപവിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷയാണ് അവധി. ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷാതുടർച്ചയിൽ, ഇത് മധ്യ-കിഴക്കൻ മേഖലയിലാണ് ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇതിനെ പലപ്പോഴും 'കിഴക്കൻ ഹിന്ദി' എന്നും വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. ശൗരസേനിയുമായും മാഗധി പ്രാകൃതവുമായും ഭാഗികമായി സാമ്യമുള്ള അർദ്ധമാഗധിയുടെ ഒരു പുരാതന രൂപത്തിൽ നിന്നായിരിക്കാം അവധി രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് പൊതുവെ കരുതപ്പെടുന്നു.[19]

അവധി ഭാഷയോട് ഏറ്റവും അടുത്ത സാമ്യമുള്ളത് ബഘേലീ ഭാഷയ്ക്കാണ്; വംശാവലിപരമായി ഇവ രണ്ടും ഒരേ 'അർദ്ധമാഗധി' രൂപത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ആദ്യകാല ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞരിൽ ഭൂരിഭാഗവും ബഗേലിയെ 'അവധിയുടെ തെക്കൻ രൂപം' മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. എന്നാൽ, പുതിയ പഠനങ്ങൾ ബഗേലിയെ അവധിയുടെ ഒരു ഉപഭാഷയായിട്ടല്ല, മറിച്ച് അതിനോട് തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷയായിട്ടാണ് അംഗീകരിക്കുന്നത്.[20]

ഭാഷാചരിത്രം

[തിരുത്തുക]

അവധി ഭാഷയുടെ ഉത്ഭവവും വികാസവും മധ്യകാല ഇന്ത്യയിലെ സാംസ്കാരിക മാറ്റങ്ങളുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഏകദേശം പത്താം നൂറ്റാണ്ടിനും പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയിലുള്ള കാലഘട്ടത്തിലാണ് ഇത് ഒരു സവിശേഷ ഭാഷാരൂപമായി രൂപപ്പെട്ടതെന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ കരുതുന്നു. പുരാതന കോസല രാജ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്ന ഇന്നത്തെ ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധ് മേഖലയെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് ഈ ഭാഷ വളർന്നുവന്നത്.

ഡൽഹി സുൽത്താനേറ്റിന്റെയും പിന്നീട് അവധ് നവാബുമാരുടെയും ഭരണകാലത്ത് പേർഷ്യൻ ഭാഷയ്ക്ക് ഔദ്യോഗിക പദവി ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും, സാധാരണ ജനങ്ങളുടെയും വ്യാപാരികളുടെയും ഇടയിൽ ആശയവിനിമയത്തിനുള്ള പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി നിലകൊണ്ടു. പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടോടെ സൂഫി കവികൾ തങ്ങളുടെ ദർശനങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കാൻ ഈ ഭാഷയെ ഒരു പ്രധാന ഉപകരണമായി സ്വീകരിച്ചു. ഇത് ഭാഷയുടെ ജനപ്രീതി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനും ഗ്രാമീണ മേഖലകളിൽ വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നതിനും കാരണമായി.

പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത് ഉത്തരേന്ത്യയിൽ നിന്നും ഫിജി, മൗറീഷ്യസ്, ട്രിനിഡാഡ് ടൊബാഗോ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് തൊഴിലാളികൾ കുടിയേറിയതോടെ അവധി ഭാഷ അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിലേക്ക് വ്യാപിച്ചു. ഈ കുടിയേറ്റം കരീബിയൻ ദ്വീപുകളിലും പസഫിക് മേഖലയിലും ഫിജി ഹിന്ദി പോലുള്ള പുതിയ ഭാഷാഭേദങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നതിന് അടിസ്ഥാനമായി. ഇന്നും ഈ രാജ്യങ്ങളിലെ ഇന്ത്യൻ വംശജർക്കിടയിൽ അവധി ഭാഷയുടെ സ്വാധീനം പ്രകടമാണ്.

സാഹിത്യം

[തിരുത്തുക]

മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ അവസാനവും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ തുടക്കവും

[തിരുത്തുക]

ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഉത്തരേന്ത്യയിലെ ഇതിഹാസ കവിതകളുടെ പ്രധാന മാധ്യമമായി അവധി ഭാഷ മാറി.[21] അവധി സാഹിത്യത്തെ പ്രധാനമായും ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ എന്നും പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ (പ്രണയകഥകൾ) എന്നും രണ്ടായി തിരിക്കാം.

ഭക്തികാവ്യങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]

ആധുനിക ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷകളിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കൃതികളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നത് കവിശ്രേഷ്ഠനായ തുളസീദാസ് രചിച്ച രാമചരിതമാനസം (എ.ഡി. 1575) ആണ്. ദോഹ-ചൗപായ് വൃത്തങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഇതിന്റെ അർത്ഥം "രാമന്റെ പ്രവൃത്തികളുടെ തടാകം" എന്നാണ്. സംസ്കൃതത്തിലെ വാത്മീകി രാമായണത്തെയോ അധ്യാത്മരാമായണത്തെയോ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇതിന്റെ ഇതിവൃത്തം തയ്യാറാക്കിയിരിക്കുന്നത്.[22]

ഭക്തിസാഹിത്യത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ ഗ്രന്ഥമായി മഹാത്മാ ഗാന്ധി രാമചരിതമാനസത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. പാശ്ചാത്യ നിരീക്ഷകർ ഇതിനെ "ഉത്തരേന്ത്യയുടെ ബൈബിൾ" എന്നും വിളിക്കുന്നു.[23] 'തുളസീദാസ് രാമായണം' എന്നോ വെറുതെ 'രാമായണം' എന്നോ ഇത് പൊതുവെ അറിയപ്പെടുന്നു.[24]

തുളസീദാസിന്റെ രാമചരിതമാനസത്തിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ
(a) ബാലിവധം: രാമനും ലക്ഷ്മണനും മഴക്കാലം തീരാൻ കാത്തിരിക്കുന്നു, (b) രാമന്റെ സൈന്യം സമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കയിലേക്ക് പോകുന്നു.

തുളസീദാസിന്റെ കൃതികളായ ഹനുമാൻ ചാലിസ,[25][26][27] പാർവ്വതീ മംഗൾ, ജാനകീ മംഗൾ എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.[28]

ഭഗവതപുരാണത്തിലെ 'ദശമസ്കന്ധത്തിന്' ഹിന്ദി പ്രാദേശികഭാഷയിലുണ്ടായ ആദ്യത്തെ സ്വതന്ത്ര ആവിഷ്കാരം ലാലാച്ദാസ് രചിച്ച "ഹരിചരിത്" (എ.ഡി. 1530) ആണ്. ഹസ്തിഗ്രാം (ഇന്നത്തെ റായ്ബറേലിക്ക് അടുത്തുള്ള ഹത്ഗാവ്) സ്വദേശിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഈ കൃതി ദീർഘകാലം വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും, ഇതിന്റെ നിരവധി കൈയെഴുത്തുപ്രതികൾ കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശ്, ബീഹാർ, മാൾവ, ഗുജറാത്ത് എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. കൈത്തി ലിപിയിലാണ് ഇവയെല്ലാം രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.[31]

സിക്കന്ദർ ലോധിയുടെ ഭരണകാലത്ത് ഡൽഹിയിലെ ഈശ്വർദാസ് രചിച്ച 'സത്യവതി' (ഏകദേശം എ.ഡി. 1501), ലാലാദാസിന്റെ 'അവധവിലാസം' (എ.ഡി. 1700) എന്നിവയും അവധി ഭാഷയിലാണ് രചിക്കപ്പെട്ടത്.

വിവിധ പ്രാദേശിക ഭാഷകളുടെ മിശ്രിതമായ 'പഞ്ച്‌മേൽ ഖിച്ചഡി' (pancmel khicṛī) ശൈലി പിന്തുടർന്നിരുന്ന കബീറിനെപ്പോലുള്ള ഭക്തകവികളുടെ കൃതികളിലെ പ്രധാന ഘടകവും അവധി ഭാഷയായിരുന്നു.[32][33] കബീറിന്റെ പ്രധാന കൃതിയായ ബിജകിലെ ഭാഷാശൈലി പ്രാഥമികമായി അവധിയാണ്.[34][35]

പ്രേമാഖ്യാനങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]
അവധി സൂഫി കൃതികളിലെ ചിത്രീകരണങ്ങൾ
രാജ്ഞി നാഗമതി തന്റെ തത്തയോട് സംസാരിക്കുന്നു, പത്മാവത്, എ.ഡി 1750.
കാമുകീകാമുകന്മാർ കാട്ടിൽ വെച്ച് ഒരു കടുവയ്ക്ക് നേരെ അമ്പെയ്യുന്നു. സൂഫി കാവ്യമായ മധുമാലതിയിൽ നിന്നുള്ള ചിത്രം.

14-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ കിഴക്കൻ സൂഫികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സാഹിത്യഭാഷയായി അവധി മാറി. പേർഷ്യൻ മസ്നവി ശൈലിയിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതും, സൂഫി മിസ്റ്റിസിസത്തിൽ വേരൂന്നിയതും, എന്നാൽ പൂർണ്ണമായും ഇന്ത്യൻ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ളതുമായ 'പ്രേമാഖ്യാനങ്ങളുടെ' (പ്രണയകഥകൾ) ഭാഷയായി ഇത് മാറുകയായിരുന്നു. ഭാരതീയ ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് കടമെടുത്ത നിരവധി കഥാതന്തുക്കൾ ഇവയിലുണ്ടായിരുന്നു. അവധി ഭാഷയിലെ അത്തരം ആദ്യത്തെ പ്രേമാഖ്യാനമായിരുന്നു മൗലാനാ ദാവൂദിന്റെ ചന്ദായൻ (എ.ഡി. 1379).[36]

പ്രശസ്ത ഭരണാധികാരിയായ ഷേർഷാ സൂരിയുടെ കാലത്ത് തന്റെ വിശിഷ്ടകൃതിയായ പത്മാവത് (എ.ഡി. 1540) രചിച്ചുകൊണ്ട് ജായസി ഈ പാരമ്പര്യം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയി. അരാക്കൻ മുതൽ ഡെക്കാൻ വരെ വ്യാപകമായി പ്രചരിച്ച ഈ കൃതി, പേർഷ്യനിലേക്കും മറ്റ് ഭാഷകളിലേക്കും വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയുണ്ടായി.[37]

ജായസിയുടെ മറ്റ് പ്രധാന കൃതികളായ കാൻഹാവത്,[38] അഖ്രാവത്[28], ആഖ്‌രി കലാം[39] എന്നിവയും അവധിയിലാണ് രചിച്ചിട്ടുള്ളത്.

“ എന്റെ മഹത്തായ നഗരമായ, എക്കാലവും മനോഹരമായ ജായസിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയാം.

സത്യയുഗത്തിൽ അതൊരു പുണ്യസ്ഥലമായിരുന്നു, അന്ന് അത് "പൂന്തോട്ടങ്ങളുടെ നഗരം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.
പിന്നെ ത്രേതായുഗം കടന്നുപോയി, ദ്വാപരയുഗം വന്നപ്പോൾ, അവിടെ ഭുഞ്ജരാജൻ എന്ന മഹാനായ ഒരു ഋഷിയുണ്ടായിരുന്നു.
88,000 ഋഷിമാർ അന്ന് അവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നു, കൂടാതെ ഇടതൂർന്ന... എൺപത്തിനാല് കുളങ്ങളും.
അവർ ഇഷ്ടികകൾ ചുട്ടെടുത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഘാട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കുകയും എൺപത്തിനാല് കിണറുകൾ കുഴിക്കുകയും ചെയ്തു.
അവർ അവിടെയും ഇവിടെയുമായി മനോഹരമായ കോട്ടകൾ പണിതു, രാത്രിയിൽ അവ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നിപ്പിച്ചു.
മുകളിൽ ക്ഷേത്രങ്ങളുള്ള നിരവധി പഴത്തോട്ടങ്ങളും അവർ വെച്ചുപിടിപ്പിച്ചു.

ദോഹ: ആ മാനുഷിക അവതാരങ്ങളെല്ലാം അവിടെയിരുന്ന് തപസ്സുചെയ്തു. രാവും പകലും ഹോമങ്ങളും ജപങ്ങളും ചെയ്തുകൊണ്ട് അവർ ഈ ലോകത്തെ മുറിച്ചുകടന്നു.

 ”

—ജായസി, Kanhavat, ed. Pathak (8), 7–8.[40]

ജോൻപൂരിലെ സുൽത്താൻ ഹുസൈൻ ഷാ ശർഖിയുടെ പ്രവാസ രാജസദസ്സുമായി ബന്ധമുണ്ടായിരുന്ന വിദഗ്ദ്ധനും കഥാകാരനുമായിരുന്ന ഷെയ്ഖ് 'കുത്ബൻ' സുഹ്രവർദിയാണ് മിരിഗാവതി (ഏകദേശം എ.ഡി. 1503) അഥവാ "മാന്ത്രിക ഹരിണി" എന്ന അവധി പ്രണയകാവ്യം രചിച്ചത്.[41][42] കവി സയ്യിദ് മഞ്ജൻ രാജ്ഗിരി രചിച്ച മധുമാലതി അഥവാ "രാത്രി വിരിയുന്ന മുല്ല" എന്ന മറ്റൊരു പ്രണയകാവ്യം എ.ഡി. 1545-ൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്.[43]

അമീർ ഖുസ്രോ (മരണം: എ.ഡി. 1379) അവധിയിൽ ചില കൃതികൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളതായും പറയപ്പെടുന്നു.[44]

ആധുനിക ഇന്ത്യ

[തിരുത്തുക]

ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ അവധി സാഹിത്യത്തിന് ഏറ്റവും മികച്ച സംഭാവനകൾ നൽകിയത് രമൈ കാക്കാ (എ.ഡി 1915–1982), 'പധീസ്' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബൽഭദ്ര പ്രസാദ് ദീക്ഷിത് (എ.ഡി 1898–1943), വൻഷീധർ ശുക്ല (എ.ഡി 1904–1980) തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാരാണ്.

ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരകാലത്ത് ജയിലിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ദ്വാരകാ പ്രസാദ് മിശ്ര രചിച്ച ഒരു പ്രധാന അവധി ഇതിഹാസ കാവ്യമാണ് 'കൃഷ്ണായൻ' (എ.ഡി 1942). അവധി സാഹിത്യത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 2022-ൽ ഡോ. വിദ്യാ വിന്ദു സിംഗിനെ പത്മശ്രീ നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്.

വ്യാപനം

[തിരുത്തുക]

ഇന്ത്യയിൽ

[തിരുത്തുക]
അവധി സംസാരിക്കുന്ന ഉത്തർപ്രദേശിലെ ജില്ലകൾ

അവധി പ്രധാനമായും സംസാരിക്കുന്നത് ഗംഗാ-യമുന ദോവാബിന്റെ (നദീതടം) താഴത്തെ ഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന മധ്യ-കിഴക്കൻ ഉത്തർപ്രദേശിലെ അവധ് പ്രദേശത്താണ്.[11][16] ഇതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയും (പ്രത്യേകിച്ച് കനൗജിയും ബുന്ദേലിയും), കിഴക്ക് ഭാഗത്ത് കിഴക്കൻ ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷാകുടുംബത്തിലെ ബിഹാറി വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട ഭോജ്പുരിയുമാണ് സംസാരിക്കുന്നത്.[45][46] വടക്ക് നേപ്പാളും തെക്ക് അവധിയുമായി വലിയ സാമ്യമുള്ള ബഘേലിയുമാണ് അതിരുകൾ.[47]

വടക്കൻ, മധ്യ യു.പിയിലെ താഴെ പറയുന്ന ജില്ലകളിൽ അവധി സംസാരിക്കുന്നു:

യു.പിയുടെ കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അവധി ഭാഷാരൂപം മാറി "കിഴക്കൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ് അവധി" എന്ന പ്രത്യേക ഭാഷാഭേദമായി മാറുന്നു. ഈ പ്രദേശം പൂർവാഞ്ചലിലെ ഭോജ്പുരി സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലകൾ ഇവയാണ്:

നേപ്പാളിൽ

[തിരുത്തുക]

നേപ്പാളിലെ ഭാഷാ കമ്മീഷൻ ലുംബിനി പ്രവിശ്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളായി തരു, അവധി എന്നിവയെ ശുപാർശ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.[10][48] നേപ്പാളിലെ രണ്ട് പ്രവിശ്യകളിലാണ് അവധി സംസാരിക്കുന്നത്:

ദക്ഷിണേഷ്യയ്ക്ക് പുറത്ത്

[തിരുത്തുക]

അവധിയുടെയും (കൂടാതെ മറ്റ് ഭാഷകളുടെയും) സ്വാധീനമുള്ള ഒരു ഭാഷ ഫിജിയിലെ ഇന്ത്യാക്കാർക്കിടയിൽ ഒരു വ്യവഹാരഭാഷയായി സംസാരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഫിജിയൻ ഹിന്ദി (ഫിജി ഹിന്ദി) എന്നറിയപ്പെടുന്നു. എത്‌നോലോഗ് പ്രകാരം, ഇത് ഭോജ്പുരിയുടെ സ്വാധീനമുള്ള ഒരു തരം അവധിയാണ്, കൂടാതെ ഇതിനെ കിഴക്കൻ ഹിന്ദിയായും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.[49] സുരിനാം, ട്രിനിഡാഡ് ആൻഡ് ടൊബാഗോ, ഗയാന എന്നിവിടങ്ങളിലെ ഇന്ത്യാക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്ഥാനി (കരീബിയൻ ഹിന്ദുസ്താനി) ഭോജ്പുരിയെയും ഭാഗികമായി അവധിയെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിൽ സംസാരിക്കുന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനിയും[50] മൗറീഷ്യസിൽ സംസാരിക്കുന്ന ഭോജ്പുരിയും[51] ഭാഗികമായി അവധിയുടെ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്.

ഭാഷാഭേദങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]

അവധി ഭാഷയിൽ പ്രാദേശികമായ നിരവധി വകഭേദങ്ങൾ കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, പടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഹായകക്രിയയായി /ഹൈ/ (/hʌiː/) എന്ന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, മധ്യ-കിഴക്കൻ ഭാഗങ്ങളിൽ അത് /അഹൈ/ (/ʌhʌiː/) എന്നാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

ബാബുറാം സക്സേനയുടെ "എവല്യൂഷൻ ഓഫ് അവധി" എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നിന്നുള്ളതാണ് താഴെ നൽകിയിരിക്കുന്ന ഉദാഹരണങ്ങൾ. പ്രാദേശിക വ്യത്യാസങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്ന ബദൽ രൂപങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

മലയാളം അവധി (ഐ.പി.എ.) അവധി (ദേവനാഗരി)
ആരായിരുന്നു അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നത്? ɦʊãː koː (kəʊn) ɾəɦəĩ हुआँ को (कउन) रहें?
(പകരം)' ɦʊãː keː/kəʊn ɾəɦəin (പകരം). हुआँ के/कउन रहेन?
കാണാനും കേൾക്കാനും ഈ കുട്ടിക്ക് കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല. ɪʊ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk hʌiː इउ लरिका देखई सुनई म ठीक है।
(പകരം) ɪ lʌɾɪkaː d̪eːkʰʌiː sʊnʌiː mə ʈʰiːk ʌhʌiː (പകരം). इ लरिका देखई सुनई म ठीक अहै।
(അവൾ) പറഞ്ഞു, (ഞാൻ) കുറച്ച് കഴിക്കട്ടെ, കുറച്ച് ഇവനും കൊടുക്കാം. kʌɦɪn laːoː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː t̪ʰoːɽaː jʌhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː कहिन, लाओ थोड़ा खाई लेई, थोड़ा यहु का दै देई।
(പകരം) kʌɦɪn lyaːvː t̪ʰoːɽaː kʰaːɪ leːiː raːçi keː jʌnhu kɘ d̪ʌɪ d̪eːiː (പകരം). कहिन, ल्याव थोड़ा खाई लेई, रचि के एन्हुं के दै देई।
പോകുന്നവർക്ക് അടി കിട്ടും. d͡ʒoː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːrʊ̥ kʰʌɪɦʌĩ जो जइहैं सो मारउ खइहैं।
(പകരം). d͡ʒèː d͡ʒʌɪɦʌĩ soː maːr kʰʌɪɦʌĩ (പകരം). जे जइहैं सो मार खइहैं।
പക്ഷികൾക്ക് നേരെ വെടിയുതിർക്കരുത്. cɪɾʌɪjʌn pʌɾ chʌrːaː nə cʌlaːoː चिरइयन पर छर्रा न चलाओ।
(പകരം). cɪɾʌɪjʌn peː chʌrːaː jin cʌlaːwː (പകരം). चिरइयन पे छर्रा जिन चलाव।

ഔദ്യോഗിക പദവി

[തിരുത്തുക]

ഇന്ത്യയിൽ അവധി ഭാഷയ്ക്ക് നിലവിൽ സ്വതന്ത്രമായ ഔദ്യോഗിക പദവികളൊന്നുമില്ല. ഭരണഘടനാപരമായി ഇതിനെ ഹിന്ദി ഭാഷയുടെ ഒരു വകഭേദം മാത്രമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്. എങ്കിലും, കോടിക്കണക്കിന് ആളുകൾ സംസാരിക്കുന്ന അവധി ഭാഷയെ ഭരണഘടനയുടെ എട്ടാം പട്ടികയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി ഔദ്യോഗിക പദവി നൽകണമെന്ന ആവശ്യവുമായി നിരവധി ഭാഷാ സ്നേഹികളും സാംസ്കാരിക സംഘടനകളും പ്രവർത്തിച്ചുവരുന്നുണ്ട്.[52]

എന്നാൽ അയൽരാജ്യമായ നേപ്പാളിൽ അവധി ഭാഷയ്ക്ക് ഔദ്യോഗിക അംഗീകാരമുണ്ട്. 2015-ലെ നേപ്പാൾ ഭരണഘടന പ്രകാരം, രാജ്യത്ത് മാതൃഭാഷയായി സംസാരിക്കുന്ന മറ്റ് പ്രാദേശിക ഭാഷകൾക്കൊപ്പം അവധിക്കും ഒരു ദേശീയ ഭാഷയെന്ന (National language) പദവി നൽകിയിട്ടുണ്ട്.[53] കൂടാതെ, ഫിജിയിലെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷകളിലൊന്നായ ഫിജി ഹിന്ദിയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തിയിട്ടുള്ളതും അവധി, ഭോജ്പുരി എന്നീ ഭാഷകളാണ്.[54]

ശബ്ദശാസ്ത്രം

[തിരുത്തുക]

സ്വരങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]

അവധിയിൽ സഘോഷവും അഘോഷ സ്വരങ്ങളുണ്ട്.
സഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഇവയാണ്:

/ə/, /ʌ/, /aː/, /ɪ/, /iː/, /ʊ/, /uː/, /e/, /eː/, /o/, /oː/. [55]

അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ അഥവാ "മന്ത്രിക്കുന്ന സ്വരങ്ങൾ" ഇവയാണ്:

/i̥/, /ʊ̥/, /e̥/. [56]

അഘോഷ സ്വരങ്ങൾ ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാത്രമാണ് വരുന്നത്.[45]

അവധിയിലെ സ്വരങ്ങൾ[45]
മുൻസ്വരം മധ്യസ്വരം പിൻസ്വരം
സംവൃതസ്വരം iː i̥ ɪ uː ʊ ʊ̥
അർദ്ധസംവൃതസ്വരം e eː e̥ o oː
മധ്യസ്വരം ə
അർദ്ധവിവൃതസ്വരം ʌ
വിവൃതസ്വരം aː

സ്വരസംയുക്തങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]
ദ്വിസ്വരങ്ങൾ
സംയുക്തം ഉദാഹരണം അർത്ഥം
ഐ.പി.എ. ലിപ്യന്തരണം
/ɪaː/ /d͡ʒɪaː/ jiā "മൂത്ത സഹോദരി" (ചേച്ചി)
/ɪeː/ /d͡ʒɪeː/ jiē "ജീവൻവച്ചു"
/ʌiː/ /nʌiː/ naī "പുതിയ"
/ʌɪ/ /bʰʌɪ/ bhai "ആയിത്തീർന്നു"
/ʌeː/ /gʌeː/ gaē "(അവർ) പോയി"
/ʌʊ/ /t̪ʌʊ/ tau "അപ്പോൾ" / "പിന്നെ"
/ʌuː/ /gʌuː/ gaū "പശു"
/ʊʌ/ /kʊ̃ʌn/ kũan "കിണറുകൾ (തിര്യക് രൂപം)"
/ʊiː/ /d̪ʊiː/ duī "രണ്ട്"
/ʊaː/ /bʊaː/ buā "അച്ഛന്റെ സഹോദരി"
/uːiː/ /ruːiː/ rūī "പരുത്തി"
/aːoː/ /aːoː/ āō "വരൂ"
/aːeː/ /kʰaːeː/ khāē "കഴിച്ചു"
/aːiː/ /aːiː/ āī "വന്നു"
/aːuː/ /naːuː/ nāū "ക്ഷുരകൻ"
/eːiː/ /d̪eːiː/ dēī "നൽകും"
/eːʊ/ /d̪eːʊ/ dēu "നൽകൂ"
/oːɪ/ /hoːɪ/ hōi "ആയിരിക്കാം"
/oʊ/ /hoʊ/ hōu "ആകുക"
ത്രിസ്വരങ്ങൾ
സംയുക്തം ഉദാഹരണം അർത്ഥം
ഐ.പി.എ ലിപ്യന്തരണം
/ɪeʊ/ /pɪeʊ/ pieu "(നീ) കുടിച്ചു"
/ʊɪaː/ /gʰʊ̃ɪaː/ ghũiā "ചേമ്പിന്റെ കിഴങ്ങ്"
/aːeʊ/ /kʰaːeʊ/ khāeu "(നീ) കഴിച്ചു"
/ʌɪaː/ /bʰʌɪaː/ bhaiā "സഹോദരൻ"

വ്യഞ്ജനങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]
അവധി ഭാഷയിലെ വ്യഞ്ജന സ്വനിമങ്ങൾ
ഉച്ചാരണസ്ഥാനം → ഓഷ്ഠ്യം ദന്ത്യം/
വർത്സ്യം		 മൂർദ്ധന്യം താലവ്യം മൃദുതാലവ്യം കാകില്യം
അനുനാസികം അല്പപ്രാണം m n (ɳ) (ɲ) (ŋ)
മഹാപ്രാണം mʱ nʱ
സ്പർശം/
ഘർഷി		 അഘോഷം അല്പപ്രാണം p t ʈ tʃ k
മഹാപ്രാണം pʰ tʰ ʈʰ tʃʰ kʰ
സഘോഷം അല്പപ്രാണം b d ɖ dʒ ɡ
മഹാപ്രാണം bʱ dʱ ɖʱ dʒʱ ɡʱ
ഊഷ്മാവ് s h~ɦ [a][45]
ദ്രവം ലുണ്ഠിതം അല്പപ്രാണം r ɽ
മഹാപ്രാണം rʱ ɽʱ
പാർശ്വികം അല്പപ്രാണം l
മഹാപ്രാണം lʱ
അർദ്ധസ്വരം ʋ j

വ്യാകരണം

[തിരുത്തുക]

താരതമ്യ വ്യാകരണം

[തിരുത്തുക]

അയൽ ഭാഷകളായ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദി, ബിഹാറി എന്നിവയിൽ നിന്ന് അവധിയെ വേർതിരിക്കുന്ന നിരവധി സവിശേഷതകളുണ്ട്. അവധിയിൽ നാമങ്ങൾക്ക് ഹ്രസ്വവും ദീർഘവുമായ രൂപങ്ങളുണ്ട്; എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ കൂടുതലായും ഹ്രസ്വരൂപങ്ങളും ബിഹാറിയിൽ ദീർഘരൂപങ്ങളുമാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയെ അപേക്ഷിച്ച് അവധിയിൽ ലിംഗഭേദ നിയമങ്ങൾ അത്ര കർശനമല്ലെങ്കിലും വലിയൊരളവിൽ പാലിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ ബിഹാറിയിൽ ലിംഗഭേദ രീതികൾ തീരെ ദുർബലമാണ്.

കർതൃപ്രത്യയത്തിന്റെ അഭാവം അവധിയെ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കുകയും ബിഹാറിയോട് കൂടുതൽ സാമ്യമുള്ളതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവധിയിലെ ദ്വിതീയാ-ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയങ്ങൾ /കാ/ (/kaː/) അല്ലെങ്കിൽ /ക/ (/kə/) ആണ്. എന്നാൽ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /കോ/ (/koː/) അല്ലെങ്കിൽ /കൗ/ (/kɔː/) എന്നും, ബിഹാറിയിൽ /കേ/ (/keː/) എന്നുമാണ്. അതുപോലെ, ബിഹാറിയിലും പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിലും സപ്തമീ വിഭക്തിപ്രത്യയം /മേം/ (/mẽː/) ആയിരിക്കുമ്പോൾ അവധിയിലത് /മാ/ (/maː/) ആണ്.

സർവ്വനാമങ്ങളിൽ പുരുഷവാചക ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയായി അവധിയിൽ /തോർ/ (/toːɾ-/), /മോർ/ (/moːɾ-/) എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ അത് /തേർ/ (/teːɾ-/), /മേർ/ (/meːɾ-/) എന്നിവയാണ്. /ഹമാർ/ (/ɦəmaːɾ/) എന്ന പദത്തിന്റെ തിര്യഗ്‌രൂപം അവധിയിൽ /ഹമ്രേ/ (/ɦəmɾeː/) എന്നാണ്. പാശ്ചാത്യ ഹിന്ദിയിൽ ഇത് /ഹമാരേ/ (/ɦəmaːɾeː/) എന്നും ബിഹാറിയിൽ /ഹമ്രൻ'കൈ/ (/ɦəmrən'kæ/) എന്നുമാണ്.[57]

/ദിഹിസ്/ (/dɪɦɪs/), /മാരിസ്/ (/maːɾɪs/) തുടങ്ങിയ പദങ്ങളിൽ കാണുന്ന /-ഇസ്/ (/-ɪs/) എന്ന പ്രത്യയം അവധിയുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന സവിശേഷതയാണ്. വർത്തമാനകാലത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന /ലാ/ (/laː/) എന്ന ആശ്രിതപദം, ഭൂതകാലത്തിലെ /-ൽ/ (/-l/), ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിപ്രത്യയമായ /-ലാ/ (/-laː/) എന്നിവ അയൽഭാഷയായ ഭോജ്പുരിയെ അവധിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു.[19]

സർവ്വനാമങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]
അവധിയിലെ ഉത്തമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ[58][57]
ഏകവചനം
ഞാൻ / എന്നെ /എന്റെ		 ബഹുവചനം
ഞങ്ങൾ / ഞങ്ങളെ / ഞങ്ങളുടെ
പ്രഥമ കർതൃ തിര്യക് ചതുർത്ഥി ഷഷ്ഠി പ്രഥമ കർതൃ തിര്യക് ചതുർത്ഥി ഷഷ്ഠി
ആധുനിക മാനക ഹിന്ദി മൈം
( मैं )		 മൈനെ
( मैंने )		 മുഝ
( मुझ )		 മുഝേ
( मुझे )		 മേരാ*
( मेरा )		 ഹമ
( हम )		 ഹമനെ
( हमने )		 ഹമ
( हम )		 ഹമേം
( हमें )		 ഹമാരാ*
( हमारा )
അവധി മൈ
( मै )		 – മഹി
( महि )		 – മോര*
( मोर )		 ഹമ
( हम )		 – ഹമ
( हम )		 ഹമൈ
( हमै )		 ഹമാര*
( हमार )
(അവധിയിലെ മറ്റു പകരരൂപങ്ങൾ) - – മോ
( मो )		 മയികാ
( मइका )
മോകാ
( मोका )		 – – – – ഹമകാ
( हमका )		 –
അവധിയിലെ മധ്യമപുരുഷ സർവ്വനാമങ്ങൾ[57][59]
ഏകവചനം
നീ / നിന്നെ / നിന്റെ		 ബഹുവചനം
നിങ്ങൾ / നിങ്ങളെ / നിങ്ങളുടെ
പ്രഥമ കർതൃ തിര്യക് ചതുർത്ഥി ഷഷ്ഠി ആദരസൂചകം പ്രഥമ കർതൃ തിര്യക് ചതുർത്ഥി ഷഷ്ഠി ആദരസൂചകം
ആധുനിക മാനക ഹിന്ദി തൂ
( तू )		 തൂനേ
( तूने )		 തുഝ്
( तुझ )		 തുഝേ
( तुझे )		 തേരാ*
( तेरा )		 – തും
( तुम )		 തുംനേ
( तुमने )		 തും
( तुम )		 തുമ്ഹേം
( तुम्हें )		 തുമ്ഹാരാ*
( तुम्हारा )		 ആപ്
( आप )
അവധി തൂ, തുയി (തോയി), തൈം (തയം)
( तू, तुइ (तोइ), तैं (तयँ) )		 – തു(ഹി)
( तु(हि) )		 – തോര*
( तोर )		 ആപു
( आपु )		 തും
( तुम )		 – തും
( तुम )		 തുമൈ, തോഹൈം (തോഹയം)
( तुमै, तोहैं (तोहयँ) )		 തുമാര* / തോഹാര*
( तुमार / तोहार )		 ആപ്
( आप )
(അവധിയിലെ മറ്റു പകരരൂപങ്ങൾ) - – തോ
( तो )		 തുഇകാ, തോകാ (തോംഹ്കാ)
( तुइका, तोका (तोंहका) )		 – – – – – തുംകാ
( तुमका )		 - -
കുറിപ്പുകൾ:
^* ലിംഗം, വചനം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് രൂപവ്യത്യാസം വരുന്നവ:
  1. മോർ (मोर) → മോരാ (मोरा) (പുല്ലിംഗം), മോരീ (मोरी) (സ്ത്രീലിംഗം), മോരേ (मोरे) (ബഹുവചനം)
  2. ഹമാർ (हमार) → ഹമ്രാ (हमरा) (പുല്ലിംഗം), ഹമ്രീ (हमरी) (സ്ത്രീലിംഗം), ഹമ്രേ (हमरे) (ബഹുവചനം)
  3. തോർ (तोर) → തോരാ (तोरा) (പുല്ലിംഗം), തോരീ (तोरी) (സ്ത്രീലിംഗം), തോരേ (तोरे) (ബഹുവചനം)
  4. തുമർ (तुमर) → തുമ്രാ (तुमरा) (പുല്ലിംഗം), തുമ്രീ (तुमरी) (സ്ത്രീലിംഗം), തുമ്രേ (तुमरे) (ബഹുവചനം)
  5. തോഹാർ (तोहार) → തോഹ്രാ (तोहरा) (പുല്ലിംഗം), തോഹ്രീ (तोहरी) (സ്ത്രീലിംഗം), തോഹ്രേ (तोहरे) (ബഹുവചനം)

പദരൂപീകരണം

[തിരുത്തുക]

അവധി ഭാഷയിലെ പദരൂപീകരണ പ്രക്രിയകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

പ്രത്യയം ചേർക്കൽ

ഒരു വാക്കിന്റെ അർത്ഥമോ രൂപമോ മാറ്റുന്നതിനായി ഒരു പ്രത്യയം (affix) ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു ഉപസർഗ്ഗമോ (prefix) പരപ്രത്യയമോ (suffix) ആകാം.

  • ഉദാഹരണം: 'സരം' (saram) എന്ന ധാതുവിന് മുൻപായി 'ബേ-' (bē–) എന്ന ഉപസർഗ്ഗം ചേരുമ്പോൾ "നാണമില്ലാത്തവൻ" (shameless) എന്ന അർത്ഥം ലഭിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'അപ്നാ' (apna) എന്നതിന് ശേഷം '-പൻ' (–pan) ചേരുമ്പോൾ "സ്വന്തം" (belonging-ness) എന്ന അർത്ഥം വരുന്നു.

സമാസം

രണ്ടോ അതിലധികമോ പദങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ പദമായി മാറുന്ന പ്രക്രിയ.

  • ഉദാഹരണം: 'നീലകണ്ഠ്' (nīlkanṭh) എന്നാൽ "നീല പക്ഷി" എന്നും 'ബൻമാനുസ്' (banmānus) എന്നാൽ "കാട്ടുമനുഷ്യൻ" അഥവാ "ചിമ്പാൻസി" എന്നും അർത്ഥമാക്കുന്നു.

ആമ്രേഡിതം / പദാവർത്തനം

ചില പദരൂപങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്. ഇത് പൂർണ്ണമോ, ഭാഗികമോ, ഇടവിട്ടുള്ളതോ ആകാം.

  1. പൂർണ്ണ പദാവർത്തനം: ഇത് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ തുടർച്ചയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
    • ഉദാഹരണം: "പൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ജാത്-ജാത്' (jāt-jāt).
  2. ഭാഗിക പദാവർത്തനം: ഇത് ഒരു വസ്തുവിന് മറ്റൊരു വസ്തുവിനോടുള്ള സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
    • ഉദാഹരണം: "കിതപ്പ്" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഹാംപട്-ദാംപട്' (hãpaṭ-dãpaṭ).
  3. ഇടവിട്ടുള്ള പദാവർത്തനം: ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുടെ തൽക്ഷണ അവസ്ഥയെ ഊന്നിപ്പറയുകയും ഒന്നിന്റെ സമൃദ്ധിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
    • ഉദാഹരണം: "പാടങ്ങൾക്കിടയിൽ" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഖേതഈ ഖേത്' (khētaī khēt); "വളരെ ചൂടുള്ള" എന്നർത്ഥം വരുന്ന 'ഗർമഈ ഗരം' (garmaī garam).

ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിൽ

[തിരുത്തുക]

വിനോദം

[തിരുത്തുക]

1961-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഗംഗ ജമുന എന്ന ചിത്രത്തിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ അവധി ഭാഷയുടെ ഒരു മിതമായ രൂപം സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. 1975-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഷോലെ എന്ന ചിത്രത്തിൽ ഗബ്ബർ സിംഗിന്റെ സംഭാഷണങ്ങൾ ഖരിബോലിയും അവധിയും കലർന്നതായിരുന്നു; ഇത് ഗംഗ ജമുന എന്ന ചിത്രത്തിൽ ദിലീപ് കുമാർ അവതരിപ്പിച്ച ഗംഗ എന്ന കൊള്ളക്കാരനിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടതാണ്.[60] 2001-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ലഗാൻ എന്ന ചിത്രത്തിൽ, പ്രേക്ഷകർക്ക് മനസ്സിലാക്കാൻ എളുപ്പമാകുന്നതിനായി അവധി ഭാഷയുടെ മിതമായ രൂപമാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്.[61][62] 2009-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ദേവ്.ഡി എന്ന ചിത്രത്തിൽ അമിത് ത്രിവേദി സംഗീതം നൽകിയ "പായലിയ" എന്ന അവധി ഗാനമുണ്ട്.[63] യുദ്ധ് എന്ന ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയിൽ അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്റെ ചില സംഭാഷണങ്ങൾ അവധിയിൽ സംസാരിച്ചിരുന്നു; ഇത് ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ടൈംസിന്റെ നിരൂപക പ്രശംസ നേടിയിരുന്നു.[64] രാമാനന്ദ് സാഗറിന്റെ 1987-ലെ ടെലിവിഷൻ പരമ്പരയായ രാമായണത്തിലും അയോധ്യയിലെ നിവാസികളും മറ്റ് ചെറിയ കഥാപാത്രങ്ങളും സംസാരിക്കുന്നത് അവധിയാണ്. അമിതാഭ് ബച്ചനും രേഖയും അഭിനയിച്ച സിൽസില എന്ന സിനിമയിലെ "രംഗ് ബർസെ ഭീഗേ ചുനാർ വാലി" എന്ന ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ അവധി ഭാഷാഭേദത്തിലാണ്. 2022-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ഹിന്ദി ഫീച്ചർ ഫിലിമായ വിക്രം വേദയിൽ ഹൃതിക് റോഷൻ അവതരിപ്പിച്ച വേദാ ബേതാൽ എന്ന കഥാപാത്രവും അവധി ഭാഷാഭേദത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്.

"മേരെ അംഗനേ മേം തുംഹാരാ ക്യാ കാം ഹേ" എന്ന അവധി നാടോടിഗാനം ബോളിവുഡിൽ വളരെ ജനപ്രിയമായിട്ടുണ്ട്. അമിതാഭ് ബച്ചൻ അഭിനയിച്ച് 1981-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ലവാരിസ് എന്ന ചിത്രത്തിലും, 1970-ലെ ബോംബെ ടാക്കീസ്, 1975-ലെ മസ്സേ ലേ ലോ എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലും ഇതിന്റെ ഒരു മിതമായ പതിപ്പ് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കൂടാതെ 2020-ൽ നേഹ കക്കർ ഇത് ഒരു സിംഗിളായി പുറത്തിറക്കുകയും ചെയ്തു.[65] ബോളിവുഡിലൂടെ ജനപ്രിയമായ മറ്റൊരു അവധി നാടോടിഗാനമാണ് "ഹോളി ഖേലേ രഘുവീര"; അമിതാഭ് ബച്ചനും ഹേമമാലിനിയും അഭിനയിച്ച് 2003-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ബാഗ്ബാൻ എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി അമിതാഭ് ബച്ചൻ തന്നെ ഇതിന്റെ മിതമായ രൂപം ആലപിച്ചു.

1982-ലെ നദിയാ കേ പാർ എന്ന ചിത്രം അവധി ഭാഷയിലായിരുന്നു (അതേ സംവിധായകൻ തന്നെ സംവിധാനം ചെയ്ത ഇതിന്റെ 1994-ലെ റീമേക്ക് ആയ ഹം ആപ്‌കേ ഹേ കൗൻ..! ഹിന്ദിയിലായിരുന്നു.)[66]

നാടോടിഗാനങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]

അവധിൽ പാടിവരുന്ന നാടോടിഗാനങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളിൽ സരിയ, ബ്യാഹ്, സുഹാഗ്, ഗാരി, നക്ത, ബൻറ (ബന്ന-ബന്നി), അൽഹ, സാവൻ, ജൂല, ഹോരി, ബാരഹ്മാസ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.[67]

ഉദാഹരണ വാക്യങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]

സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനം

[തിരുത്തുക]

അവധിയിൽ എഴുതിയ സാർവത്രിക മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനത്തിന്റെ വകുപ്പ് 1 ആണ് ഇനിപ്പറയുന്ന വാചകം: [68]

അവധി ദേവനാഗരി ലിപിയിൽ

[തിരുത്തുക]
अनुच्छेद १ - सब मनइन कां गउरव औ अधिकारन के मामिला मां जनमजात आजादी औ बरोबरी मिली बा। वन्हैं बुद्धी औ अन्तरात्मा कै देन मिली बा औ आपस मां यक दुसरे के साथे भाईचारा के भाव से बरताव करै कां चाही।

അവധി കൈത്തി ലിപിയിൽ

[തിരുത്തുക]
𑂃𑂢𑂳𑂒𑂹𑂓𑂵𑂠 १ - 𑂮𑂥 𑂧𑂢𑂅𑂢 𑂍𑂰𑂁 𑂏𑂇𑂩𑂫 𑂌 𑂃𑂡𑂱𑂍𑂰𑂩𑂢 𑂍𑂵 𑂧𑂰𑂧𑂱𑂪𑂰 𑂧𑂰𑂁 𑂔𑂢𑂧𑂔𑂰𑂞 𑂄𑂔𑂰𑂠𑂲 𑂌 𑂥𑂩𑂷𑂥𑂩𑂲 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰𑃀 𑂫𑂢𑂹𑂯𑂶𑂁 𑂥𑂳𑂠𑂹𑂡𑂲 𑂌 𑂃𑂢𑂹𑂞𑂩𑂰𑂞𑂹𑂧𑂰 𑂍𑂶 𑂠𑂵𑂢 𑂧𑂱𑂪𑂲 𑂥𑂰 𑂌 𑂄𑂣𑂮 𑂧𑂰𑂁 𑂨𑂍 𑂠𑂳𑂮𑂩𑂵 𑂍𑂵 𑂮𑂰𑂟𑂵 𑂦𑂰𑂆𑂒𑂰𑂩𑂰 𑂍𑂵 𑂦𑂰𑂫 𑂮𑂵 𑂥𑂩𑂞𑂰𑂫 𑂍𑂩𑂶 𑂍𑂰𑂁 𑂒𑂰𑂯𑂲 𑃀

ലത്തീൻ വൽക്കരണം

[തിരുത്തുക]
anucchēda 1 - saba mana:ina kāṁ ga:urava au adhikārana kē māmilā māṁ janamajāta ājādī au barōbarī milī bā. vanhaiṁ buddhī au antarātmā kai dēna milī bā au āpasa māṁ yaka dusarē kē sāthē bhāīcārā kē bhāva sē baratāva karai kāṁ cāhī.

മലയാള വൽക്കരണം

[തിരുത്തുക]
അനുച്ഛേദ് 1 - സബ മനഇന കാം ഗഉരവ ഔ അധികാരന കേ മാമിലാ മാം ജനമജാത ആജാദീ ഔ ബരോബരീ മിലീ ബാ. വൻഹൈം ബുദ്ധീ ഔ അന്തരാത്മാ കൈ ദേന മിലീ ബാ ഔ ആപസ മാം യക ദുസരേ കേ സാഥേ ഭാഈചാരാ കേ ഭാവ സേ ബരതാവ കരൈ കാം ചാഹീ.

മലയാളം

[തിരുത്തുക]
വകുപ്പ് ൧: മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.

ഭാഷാവൃക്ഷം

[തിരുത്തുക]
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ഇന്തോ-ഇറാനിയൻ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ഇറാനിയൻ
 
ഇന്തോ-ആര്യൻ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
വൈദികസംസ്‌കൃതം
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
സംസ്കൃതം
 
പ്രാകൃത ഭാഷകൾ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
മഹാരാഷ്ട്രി
 
 
 
 
 
ഗാന്ധാരി
 
 
 
 
 
ശൗരസേനി
 
 
 
 
 
 
 
 
 
മാഗധി
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ഇൻസുലാർ
സിംഹള
ദിവെഹി
 
ദക്ഷിണ
മറാഠി
കൊങ്കണി
 
 
 
ദാർഡിക്
കശ്മീരി
ഷിനാ
 
 
 
പശ്ചിമ
ഗുജറാത്തി
രാജസ്ഥാനി
സിന്ധി
പഞ്ചാബി
 
മധ്യ / വടക്കൻ
ഹിന്ദി
ഉർദു
അവധി
നേപ്പാളി
 
 
 
ഒഡിയ
സംബൽപുരി
കുപ്പിയ
 
ഗൗഡ-കാമരൂപിൿ
ബംഗാളി
ആസ്സാമീസ്
 
ബിഹാരി
ഭോജ്പൂരി
മഗാഹി
മൈഥിലി

ഈ രേഖാചിത്രം ഇന്തോ-ആര്യൻ ഭാഷാകുടുംബത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും, പ്രാകൃത ഭാഷകളിൽ നിന്നുള്ള പ്രധാന ആധുനിക ഭാഷകളുടെ വികാസവും വ്യക്തമാക്കുന്ന വംശാവലിയെ നിരൂപിക്കുന്നു.

കുറിപ്പുകൾ

[തിരുത്തുക]
  1. ↑ [h] പദങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും [ɦ] പദങ്ങളുടെ മധ്യത്തിലും അവസാനത്തിലും വരുന്നു.

അവലംബങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]
  1. ↑ "The Slow Death of Awadhi and Bhojpuri".
  2. ↑ "Omniglot — Awadhi (अवधी)".
  3. ↑ "'Awadhi language is grouped as mother tongue under Hindi' says Minister of State for Home Affairs". Big News Network.com.
  4. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "അവധി". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  5. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "ഗംഗാപാരീ". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  6. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "മിർസാപുരി". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  7. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "ഉത്തരി". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  8. ↑ Oldenburg, Veena Talwar (1984). The Making of Colonial Lucknow, 1856–1877. Princeton University Press. p. 5.
  9. 1 2 Kawoosa, Vijdan Mohammad (22 November 2018). "How languages intersect in India". Hindustan Times. Archived from the original on 15 October 2022.
  10. 1 2 Meaning, Nepali (12 August 2023). "Origin, Structure, Development, and Situation of Awadhi Language in Nepal - Nepali Meaning". nepalimeaning.com (in അമേരിക്കൻ ഇംഗ്ലീഷ്). Retrieved 4 February 2024.[പ്രവർത്തിക്കാത്ത കണ്ണി]
  11. 1 2 3 Saxena (1971:1)
  12. ↑ Grierson (1904:1)
  13. ↑ Saxena (1971:6)
  14. ↑ Masica (1993:9)- A vast central portion of the subcontinent, consisting of the Indian states of Uttar Pradesh, Bihar, Madhya Pradesh, Rajasthan, Haryana, and Himachal Pradesh, plus the Union Territory of Delhi, is known as the "HINDI area", because the official and general written language, that is to say, that of administration, press, school instruction, and modern literature, is Hindi, sometimes called MODERN STANDARD HINDI, and the whole area is heir to the "Hindi literary tradition" – Hindi being used here in a different and wider sense, to refer to pre-modern literature in Braj and Awadhi, and often to those languages proper to Rajasthan and Bihar as well
  15. ↑ Saksena, Baburam (1937). Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi). Indian Press. pp. 1–2.
  16. 1 2 Grierson (1904:9–10)
  17. ↑ Grierson (1904:10)
  18. ↑ Masica, Colin P. (1991). The Indo-Aryan Languages. Cambridge University Press. p. 12. ISBN 978-0-521-29944-2.
  19. 1 2 Grierson (1904:2)
  20. ↑ Mandal, R. B. (1990). Patterns of Regional Geography: Indian perspective (in ഇംഗ്ലീഷ്). Concept Publishing Company. pp. 127–129. ISBN 978-81-7022-291-0.
  21. ↑ Grierson (1904:13)
  22. ↑ Saxena (1971:11–12)
  23. ↑ Lutgendorf (1991:1)
  24. ↑ Lutgendorf (1991:12)
  25. ↑ Padam, Sandeep (21 March 2018). Hanuman Chalisa: Verse by Verse Description (in ഹിന്ദി). Notion Press. ISBN 978-1-64249-611-6.
  26. ↑ Shamim, Dr Rupali Saran Mirza Dr and Amna (14 November 2016). Lucknow Poetica (in ഇംഗ്ലീഷ്). Idea Publishing. p. 42.
  27. ↑ Vishwananda, Paramahamsa Sri Swami (13 March 2018). Sri Hanuman Chalisa: Commentary on the Praises to the Eternal Servant (in ഇംഗ്ലീഷ്). BoD – Books on Demand. p. 11. ISBN 978-3-96343-015-2.
  28. 1 2 Saxena (1971:12)
  29. ↑ Tulasīdāsa (1999:747)
  30. ↑ Rao, I. Panduranga (1998). "Review of The Beautiful Verses (Ram-Charit Manas, "Sunder-Kand" and Hanuman Chalisa of Goswami Tulsidas rendered into English verse)". Indian Literature. 41 (1 (183)): 240–241. ISSN 0019-5804. JSTOR 23341337.
  31. ↑ Orsini (2014:200)
  32. ↑ Vaudeville (1990:260)
  33. ↑ Vaudeville (1990:264)
  34. ↑ Vaudeville (1990:260)
  35. ↑ Vaudeville (1990:259)
  36. ↑ Vaudeville (1990:263)
  37. ↑ Orsini (2014:213)
  38. ↑ Hawley, John Stratton (2015), Orsini, Francesca; Schofield, Katherine Butler (eds.), "Did Surdas Perform the Bhāgavata-purāṇa?", Tellings and Texts, Music, Literature and Performance in North India (1 ed.), Open Book Publishers, p. 212, ISBN 978-1-78374-102-1, JSTOR j.ctt17rw4vj.15, Then there are the Ahirs whose performances of the Krishna story fascinated Malik Muhammad Jayasi, as he tells us in his Kanhavat of 1540;...{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  39. ↑ Singh, Virendra (2009). "An Avadhi language account of an earthquake in medieval North India circa AD 1500". Current Science. 96: 1648–1649.
  40. ↑ Orsini (2014:209)
  41. ↑ Kutban (2012:9)
  42. ↑ Saxena (1971:15)
  43. ↑ Manjhan (2001:xi) —"Manjhan's birthplace Rajgir is in the present-day state of Bihar, not far away from Patna in northern India, and the poem itself is written in Awadhi or eastern Hindavi".
  44. ↑ Jafri, Saiyid Zaheer Husain (2016). "Sectional President's Address: 'MAKING' OF THE COMPOSITE CULTURE IN PRE-NAWABI AWADH". Proceedings of the Indian History Congress. 77: 148. ISSN 2249-1937. JSTOR 26552634.
  45. 1 2 3 4 Saksena, Baburam (1971). Evolution of Awadhi (a Branch of Hindi) (in ഇംഗ്ലീഷ്). Motilal Banarsidass Publ. ISBN 978-81-208-0855-3.
  46. ↑ Verbeke, Saartje (22 March 2013). Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages (in ഇംഗ്ലീഷ്). Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-029267-1.
  47. ↑ Saxena (1971:2–5)
  48. ↑ "सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८" (PDF). Language Commission. Archived (PDF) from the original on 6 September 2021. Retrieved 28 October 2021.
  49. ↑ Fiji Hindi എത്‌നോലോഗ് (25-ാം പതിപ്പ്, 2022)-ൽ
  50. ↑ Mesthrie, Rajend (1995). Language and Social History: Studies in South African Sociolinguistics (in ഇംഗ്ലീഷ്). New Africa Books. ISBN 978-0-86486-280-8.
  51. ↑ "Awadhi language". omniglot.com. Retrieved 17 December 2020.
  52. ↑ "Awadhi demands its rightful place". The Hindu. 2018-08-01.
  53. ↑ "Constitution of Nepal" (PDF). Nepal Law Commission. Government of Nepal. p. 13. Archived from the original (PDF) on 2024-07-17. Retrieved 2026-04-03.
  54. ↑ Siegel, Jeff (1987). Language Contact in a Plantation Environment: A Sociolinguistic History of Fiji. Cambridge University Press. p. 139. ISBN 978-0521106160.
  55. ↑ Saxena (1971:23)
  56. ↑ Greenberg, Joseph Harold; Kemmer, Suzanne (1990). On Language: Selected Writings of Joseph H. Greenberg (in ഇംഗ്ലീഷ്). Stanford University Press. pp. 85. ISBN 9780804716130. awadhi.
  57. 1 2 3 Grierson, G. A. (1967). Linguistic Survey of India. The Long Now Foundation. Motilal Banarsidass.
  58. ↑ Masica (1993:252)
  59. ↑ Saxena (1971:169)
  60. ↑ Chopra, Anupama (11 August 2015). "Shatrughan Sinha as Jai, Pran as Thakur and Danny as Gabbar? What 'Sholay' could have been". Scroll.in. Archived from the original on 8 November 2015.
  61. ↑ "rediff.com, Movies: Exclusive!!! Aamir Khan on the sets of Lagaan". www.rediff.com. Retrieved 16 September 2018.
  62. ↑ "'Lagaan: Just perfect' – Times of India". The Times of India. Retrieved 16 September 2018.
  63. ↑ "Making music, from Aamir to Dev D". www.rediff.com. Retrieved 5 September 2018.
  64. ↑ "Yudh review: Amitabh Bachchan's show limps back to sluggish pace – Hindustan Times". 2 August 2014. Archived from the original on 2 August 2014. Retrieved 16 September 2018.
  65. ↑ "The curious case of". Archived from the original on 28 May 2022. Retrieved 20 April 2022.
  66. ↑ "Sooraj Barjatya didn't want to direct Hum Aapke Hain Koun, had two ECGs 'due to stress': 'Why would I do a remake?'". 4 November 2024.
  67. ↑ Pandey (2011:31)
  68. ↑ "Universal Declaration of Human Rights: Awadhi" [मनइन के अधिकारन कै जगतबियापी ऐलान] (PDF). OHCHR.org (in അവാധി). Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. p. 1. Archived (PDF) from the original on 8 August 2024. Retrieved 16 January 2026.

സ്രോതസ്സുകൾ

[തിരുത്തുക]

കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക്

[തിരുത്തുക]

പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ

[തിരുത്തുക]
Wikipedia
Wikipedia
വിക്കിപീഡിയ സ്വതന്ത്ര സർവ്വവിജ്ഞാനകോശത്തിന്റെ അവധി ഭാഷ പതിപ്പ്
"https://ml.wikipedia.org/w/index.php?title=അവധി_ഭാഷ&oldid=4626938" എന്ന താളിൽനിന്ന് ശേഖരിച്ചത്