ഉള്ളടക്കത്തിലേക്ക് പോവുക

കെറ്റാമൈൻ

വിക്കിപീഡിയ, ഒരു സ്വതന്ത്ര വിജ്ഞാനകോശം.
കെറ്റാമൈൻ
(S)-Ketamine ball-and-stick model
Clinical data
Trade namesKetalar, others
Other namesCI-581; CL-369; CM-52372-2[1]
AHFS/Drugs.comMonograph
License data
Pregnancy
category
Addiction
liability		Moderate–high[3][4]
Routes of
administration		Any[5][6][7][8]
Drug classNMDA receptor antagonists; General anesthetics; Dissociative hallucinogens; Analgesics; Antidepressants
ATC code
Legal status
Legal status
Pharmacokinetic data
Bioavailability
Protein binding23 to 47%.[12]
MetabolismLiver, intestine (oral):[7][13][14]
Metabolites
Onset of action
  • Intravenous: seconds[15]
  • Intramuscular: 1–5 min[15][16]
  • Subcutaneous: 15–30 min[16]
  • Insufflation: 5–10 min[15]
  • By mouth: 15–30 min[15][16]
Elimination half-life
  • Ketamine: 2.5–3 hours[15][7]
  • Norketamine: 12 hours[16]
Duration of action
  • Intramuscular: 0.5–2 hours[16]
  • Insufflation: 45–60 min[15]
  • By mouth: 1–6+ hours[15][16]
Excretion
Identifiers
  • (RS)-2-(2-Chlorophenyl)-2-(methylamino)cyclohexanone
CAS Number
PubChem CID
IUPHAR/BPS
DrugBank
ChemSpider
UNII
KEGG
ChEBI
ChEMBL
CompTox Dashboard (EPA)
ECHA InfoCard100.027.095 വിക്കിഡാറ്റയിൽ തിരുത്തുക
Chemical and physical data
FormulaC13H16ClNO
Molar mass237.73 g·mol−1
3D model (JSmol)
ChiralityRacemic mixture:[15]
Melting point92[18] °C (198 °F)
  • Clc1ccccc1C2(NC)CCCCC2=O
  • InChI=1S/C13H16ClNO/c1-15-13(9-5-4-8-12(13)16)10-6-2-3-7-11(10)14/h2-3,6-7,15H,4-5,8-9H2,1H3 checkY
  • Key:YQEZLKZALYSWHR-UHFFFAOYSA-N checkY
  (verify)

ഒരു സൈക്ലോഹെക്സനോണിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ച ജനറൽ അനസ്‌തറ്റിക്യും NMDA റിസപ്റ്റർ ആന്റഗണിസ്റ്റും ആണ് കെറ്റാമൈൻ. വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിൽ അനസ്തേഷ്യയായി ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു ഡിസോസിയേറ്റീവ് അനസ്തെറ്റിക് ആണിത്. ഇതിന് വേദനസംഹാരിയായും ഭ്രമാത്മക അനുഭവങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നതുമായ ഗുണങ്ങളുണ്ട്. വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിൽ ഇത് അനസ്‌തീഷ്യയ്ക്കും, വിഷാദരോഗത്തിനും, വേദന സംഹാരിയായും ഉപയോഗിക്കുന്നു.[19][20] കെറ്റാമൈൻ അതിന്റെ രണ്ട് എനാന്റിയോമറുകളായ [S](എസ്കെറ്റാമൈൻ)[R](ആർക്കെറ്റാമൈൻ)] ആയും നിലനിൽക്കുന്നു. കെറ്റാമൈന്റെ ആന്റിഡിപ്രസന്റ് പ്രവർത്തനം പ്രധാനമായും NMDA റിസപ്റ്ററുകളെ തടയുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കാമെങ്കിലും, മറ്റ് പ്രവർത്തനരീതികളിലും പങ്കാളികളാകാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.

വിഷാദരോഗത്തിനും പ്രധാനമായും അനസ്തേഷ്യയ്ക്കും വേദന കുറയ്ക്കുന്നതിനും കെറ്റാമൈൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു. [20] കെറ്റാമൈൻ എൻ‌എം‌ഡി‌എ റിസപ്റ്റർ ആന്റഗണിസ്റ്റ് ആയതിനാൽ ഇത് സൈക്കോ ആക്റ്റീവ് ഇഫക്റ്റുകൾക്ക് കാരണമാകുന്നു.[21]

അനസ്തെറ്റിക് ഡോസുകളിൽ, കെറ്റാമൈൻ ഡിസോസിയേറ്റീവ് അനസ്തേഷ്യയുടെ ട്രാൻസ് പോലെയുള്ള ഒരു അവസ്ഥയുണ്ടാക്കുന്നു. ഈ അവസ്ഥ വേദനയ്ക്ക് ആശ്വാസവും മയക്കവും ഓർമ്മക്കുറവും (അമ്നീഷ്യ) നൽകുന്നു.[22] രക്തസമ്മർദ്ദം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഹൃദയത്തിൻ്റെ പ്രവർത്തനത്തെ ഉത്തേജിപ്പിക്കൽ, മിതമായ ബ്രോങ്കോഡിലേഷൻ എന്നിവയാണ് അനസ്തേഷ്യ എന്ന നിലയിൽ ഇതിൻ്റെ പ്രത്യേകതകൾ.[22] താഴ്ന്ന, സബ്-അനസ്തെറ്റിക് ഡോസുകളിൽ, ഇത് വേദനയുടെയും ട്രീറ്റ്-റെസിസ്റ്റൻ്റ് ഡിപ്രഷ(ടിആർഡി)ൻ്റെയും ഒരു നല്ല ഏജൻ്റാണ്.[23] പല ആൻ്റീഡിപ്രസൻ്റുകളേയും പോലെ, ഒരൊറ്റ അഡ്മിനിസ്ട്രേഷൻ്റെ ഫലങ്ങൾ കാലക്രമേണ ക്ഷയിച്ചുപോകുന്നു.[24]


കെറ്റാമൈൻ്റെ ഹാലുസിനോജെനിക്, ഡിസോസിയേറ്റീവ് ഇഫക്റ്റുകൾ ഒരു ഉന്മാദ മരുന്നായി ഉപയോഗിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.[25] ക്രിസ്റ്റലിൻ പൊടിയായും ദ്രാവക രൂപത്തിലും ഉന്മാദത്തിനായി ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നു. കൂടാതെ ഉപയോക്താക്കൾ ഇതിനെ "സ്പെഷ്യൽ കെ" അല്ലെങ്കിൽ "കെ" എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ആവർത്തിച്ചുള്ള ഉപയോഗത്തിൻ്റെ ദീർഘകാല ഫലങ്ങൾ വലിയ തോതിൽ അജ്ഞാതമാണ്. അവ സജീവമായ അന്വേഷണ മേഖലയാണ്.[26] [27] [28] വിനോദ ആവശ്യങ്ങൾക്കായി ഉയർന്ന അളവിൽ കെറ്റാമൈൻ പതിവായി ഉപയോഗിക്കുന്നവരിൽ കരൾ, മൂത്രം എന്നിവയിൽ വിഷാംശം റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്..[29]

1962-ൽ കെറ്റാമൈൻ ആദ്യമായി സംശ്ലേഷണം ചെയ്യപ്പെട്ടു. കുറഞ്ഞ ഭ്രമാത്മക (hallucinogenic) ഫലങ്ങളോടുകൂടിയ കൂടുതൽ സുരക്ഷിതമായ ഒരു അനസ്‌തറ്റിക് മരുന്ന് വികസിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ശ്രമത്തിലാണ് ഇത് ഫെൻസൈക്ലിഡിൻ (phencyclidine)ൽ നിന്ന് വികസിപ്പിച്ചെടുത്തത്.[30][31] I1970-ൽ ഇത് യുണൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നതിന് അനുമതി നൽകിയിരുന്നു.[20] വെറ്ററിനറി മെഡിസിനിൽ ഇത് പതിവായി ഉപയോഗിച്ചുവരുന്നു. വിയറ്റ്നാം യുദ്ധത്തിൽ ശസ്ത്രക്രിയാവേളയിൽ അനസ്തേഷ്യയായി ഇത് വ്യാപകമായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു.[32] ഇത് ലോകാരോഗ്യ സംഘടനയുടെ അവശ്യ മരുന്നുകളുടെ പട്ടികയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്[33] കൂടാതെ ഒരു ജനറിക് മരുന്നായി ഇത് ലഭ്യമാണ്.[34]

അനസ്‌തീഷ്യയ്ക്കായി ഉപയോഗിക്കുന്ന അളവിൽ, കെറ്റാമൈൻ ഡിസോസിയേറ്റീവ് അനസ്‌തീഷ്യ എന്ന അവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഇത് ട്രാൻസ് പോലെയുള്ള ഒരു അവസ്ഥയാണ്. വേദനാശമനം, മയക്കം, ഓർമ്മക്കുറവ് എന്നിവ ഇതിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്നു.[22] അനസ്‌തറ്റിക് എന്ന നിലയിൽ കെറ്റാമൈന്റെ പ്രത്യേകതകൾ ശ്വസനവും ശ്വാസനാളത്തിന്റെ പ്രതിചരണങ്ങളും നിലനിർത്തുന്നു എന്നതും, ഹൃദയത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം ഉത്തേജിപ്പിച്ച് രക്തസമ്മർദ്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നു എന്നതും, മിതമായ ബ്രോങ്കോഡൈലേഷൻ ഉണ്ടാക്കുന്നു എന്നതുമാണ്.[22] അനസ്‌തറ്റിക് ആയി ഇത് പ്രത്യേകിച്ച് പരിക്കേറ്റവരുടെ ചികിത്സ, അടിയന്തര ചികിത്സ, ശിശുരോഗ സാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു. അനസ്‌തീഷ്യയ്ക്ക് ആവശ്യമായതിലും കുറഞ്ഞ അളവിൽ, വേദനയ്ക്കും ചികിത്സയോട് പ്രതികരിക്കാത്ത വിഷാദരോഗത്തിനും ചികിത്സയായി ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നു.

കെറ്റാമൈൻ വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിൽ നിയമപരമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന മരുന്നാണെങ്കിലും, ഭ്രമാത്മക, ഡിസോസിയേറ്റീവ് ഫലങ്ങൾക്കായി ഒരു വിനോദ മയക്കുമരുന്നായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിനാൽ ഇതിന് കർശന നിയന്ത്രണമുണ്ട്.[25] വിനോദപരമായ ഉപയോഗത്തിൽ ഇത് ക്രിസ്റ്റൽ, പൊടി, ദ്രാവകം എന്നീ രൂപങ്ങളിൽ ലഭ്യമാണ്. ഉപയോക്താക്കൾ ഇതിനെ പലപ്പോഴും “Ket”, “Special K” അല്ലെങ്കിൽ “K” എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ആവർത്തിച്ചുള്ള ഉപയോഗത്തിന്റെ ദീർഘകാല ഫലങ്ങൾ കൂടുതലായും ഇപ്പോഴും അജ്ഞാതമാണ്; ഈ വിഷയം സജീവമായ ഗവേഷണ മേഖലയാണ്.[26][27][28]വിനോദ ആവശ്യങ്ങൾക്കായി ഉയർന്ന അളവിൽ കെറ്റാമൈൻ സ്ഥിരമായി ഉപയോഗിക്കുന്നവരിൽ കരളിനും മൂത്രവ്യവസ്ഥയ്ക്കും വിഷബാധ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.[29] കെറ്റാമൈൻ ഡിസോസിയേഷൻ, ഓക്കാനം തുടങ്ങിയ പ്രതികൂല ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കാം. ഗുരുതരമായ ഹൃദ്രോഗം അല്ലെങ്കിൽ കരൾരോഗം, നിയന്ത്രണവിധേയമല്ലാത്ത സൈക്കോസിസ് എന്നിവയുള്ളവർക്ക് ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നത് വിരുദ്ധസൂചനയുള്ളതാണ്. എന്നാൽ മറ്റ് മരുന്നുകൾ ഒരേസമയം ഉപയോഗിക്കുന്നത് കെറ്റാമൈന്റെ ക്ലിനിക്കൽ ഫലങ്ങളെയും ആന്റിഡിപ്രസന്റ് ഫലങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കാം. എന്നിരുന്നാലും ഈ ഇടപെടലുകൾ വ്യത്യസ്തമായിരിക്കാം. അവയെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണ ഇപ്പോഴും പൂർണ്ണമായിട്ടില്ല.

കെറ്റാമൈൻ ആദ്യമായി സംശ്ലേഷണം ചെയ്തത് 1962-ലാണ്. ഭ്രമാത്മക ഫലങ്ങൾ കുറവുള്ളതും കൂടുതൽ സുരക്ഷിതവുമായ ഒരു അനസ്‌തറ്റിക് കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമത്തിന്റെ ഭാഗമായി ഫെൻസിക്ലിഡിനിൽ നിന്നാണ് ഇത് വികസിപ്പിച്ചത്.[35][31]1970-ൽ അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിൽ ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നതിന് അംഗീകാരം ലഭിച്ചു.[20] വെറ്ററിനറി മെഡിസിനിൽ ഇത് സ്ഥിരമായി ഉപയോഗിച്ചുവരുന്നു. വിയറ്റ്നാം യുദ്ധ കാലത്ത് ശസ്ത്രക്രിയാ അനസ്‌തീഷ്യയ്ക്കായി ഇത് വ്യാപകമായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു.[32] 2000-ൽ കണ്ടെത്തിയ അതിന്റെ വേഗത്തിലുള്ള ആന്റിഡിപ്രസന്റ് ഫലങ്ങൾ പിന്നീട് കെറ്റാമൈന് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകി; ഇത് വിഷാദരോഗ ചികിത്സയിലെ ഒരു പ്രധാന മുന്നേറ്റമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. പ്രത്യേകിച്ച് ഉയർന്ന അളവിൽ നൽകുമ്പോൾ, വിഷാദരോഗത്തിന്റെ തീവ്രത കുറയ്ക്കുന്നതിൽ റേസിമിക് കെറ്റാമൈൻ എസ്കെറ്റാമൈനേക്കാൾ കൂടുതൽ ഫലപ്രദവും കൂടുതൽ കാലം നിലനിൽക്കുന്ന ഫലമുള്ളതുമായിരിക്കാം.[36] ഇത് ലോകാരോഗ്യ സംഘടനയുടെ അവശ്യ മരുന്നുകളുടെ പട്ടികയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.[37]ഇത് ഒരു ജനറിക് മരുന്നായി ലഭ്യമാണ്.[34]

മെഡിക്കൽ ഉപയോഗങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]

അനസ്തേഷ്യ

[തിരുത്തുക]

കെറ്റാമൈൻ അനസ്തേഷ്യയായി ഉപയോഗിക്കുന്നത് അതിൻ്റെ സവിശേഷതകൾ കാരണമാണ്. പേശികളുടെ വിശ്രമം ആവശ്യമില്ലാത്ത ഹ്രസ്വകാല നടപടിക്രമങ്ങൾക്കുള്ള മരുന്നാണ് ഇത്.[38]മറ്റ് അനസ്‌തറ്റിക് മരുന്നുകളെ അപേക്ഷിച്ച് ശ്വസനവ്യവസ്ഥയിലും രക്തചംക്രമണ വ്യവസ്ഥയിലും കെറ്റാമിൻ ഉണ്ടാക്കുന്ന പ്രഭാവം വ്യത്യസ്തമാണ്. നിലവിൽ ലഭ്യമായ മറ്റു മിക്ക അനസ്‌തറ്റിക് മരുന്നുകളേക്കാളും വളരെ കുറവായാണ് ഇത് ശ്വസനത്തെ അടിച്ചമർത്തുന്നത്[39] അനസ്‌തീഷ്യയ്ക്കുള്ള അളവിൽ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, കെറ്റാമിൻ സാധാരണയായി രക്തചംക്രമണ വ്യവസ്ഥയെ അടിച്ചമർത്തുന്നതിനു പകരം ഉത്തേജിപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.[40] ശ്വാസനാളത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന സ്വാഭാവിക പ്രതിഫല പ്രവർത്തനങ്ങൾ (protective airway reflexes) നിലനിൽക്കുന്നു [41] അതിനാൽ, ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ശ്വാസനാളത്തിന് പ്രത്യേക സംരക്ഷണ നടപടികൾ സ്വീകരിക്കാതെയും കെറ്റാമിൻ അനസ്‌തീഷ്യ നൽകാൻ സാധിക്കും.[38] എന്നിരുന്നാലും, കെറ്റാമിൻ മൂലമുണ്ടാകുന്ന സൈക്കോട്ടോമിമെറ്റിക് (psychotomimetic) ഫലങ്ങൾ അതിന്റെ സ്വീകാര്യതയ്ക്ക് പരിമിതിയാകുന്നു. എന്നാൽ ലാമോട്രിജിൻ (lamotrigine)[42] , നിമോഡിപൈൻ[43] എന്നിവ ഈ സൈക്കോട്ടോമിമെറ്റിക് ഫലങ്ങൾ കുറയ്ക്കുന്നു. കൂടാതെ, ബെൻസോഡിയസെപീൻ അല്ലെങ്കിൽ പ്രൊപ്പോഫോൾ വിഭാഗത്തിലുള്ള മരുന്നുകളോ നൽകുന്നതിലൂടെയും ഈ ഫലങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കാനാകും[44]കെറ്റോഫോൾ (Ketofol) എന്നത് കെറ്റാമിനും പ്രൊപ്പോഫോളും ചേർന്നുള്ള ഒരു സംയുക്തമാണ്.

ഗുരുതരമായി പരിക്കേറ്റ ആളുകളിൽ കെറ്റാമിൻ പതിവായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു, ഈ വിഭാഗത്തിലുള്ള ആളുകളിൽ ഇത് സുരക്ഷിതമാണെന്ന് തോന്നുന്നു[45]യുദ്ധമേഖലകളിലെ സാഹചര്യങ്ങളിൽ അടിയന്തര ശസ്ത്രക്രിയകൾക്കായി കെറ്റാമിൻ വ്യാപകമായി ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, വിയറ്റ്നാം യുദ്ധസമയത്ത് [46] യുദ്ധമേഖലകളിലെ യുദ്ധക്കളത്തിൽ അടിയന്തിര ശസ്ത്രക്രിയയ്ക്ക് ഇത് വ്യാപകമായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു.[46] 2011-ലെ ഒരു ക്ലിനിക്കൽ പ്രാക്ടീസ് മാർഗനിർദ്ദേശം പ്രകാരം, അടിയന്തര വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിൽ (emergency medicine) കെറ്റാമിനെ ഒരു സെഡേറ്റീവ് (sedative) ആയി ഉപയോഗിക്കുന്നത് പിന്തുണയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ശാരീരികമായി വേദനാജനകമായ ചികിത്സാ നടപടിക്രമങ്ങൾക്കിടയിലും ഇത് ഉപയോഗിക്കാം.[22] ഹൈപ്പോടെൻഷൻ (രക്തസമ്മർദ്ദം കുറയൽ) ഉണ്ടാകാനുള്ള സാധ്യതയുള്ള ട്രോമാറ്റിക് ഷോക്ക് (traumatic shock) അനുഭവിക്കുന്ന ആളുകളിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുന്ന മരുന്നാണ് കെറ്റാമിൻ[47] കെറ്റാമിൻ നൽകുമ്പോൾ പലപ്പോഴും രക്തസമ്മർദ്ദം വർധിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. മിക്ക രോഗികളിലും ഇത് രക്തസമ്മർദ്ദം കുറയ്ക്കാനുള്ള സാധ്യത വളരെ കുറവാണ്. അതിനാൽ, രക്തസമ്മർദ്ദം കുറയുന്നത് അപകടകരമായേക്കാവുന്ന ഗുരുതരമായ തലയ്ക്ക് പരിക്കേറ്റ രോഗികളുടെ ചികിത്സയിൽ കെറ്റാമിൻ പ്രയോജനകരമാണ്.[48] [49][50]

ചെറിയ ചികിത്സാ നടപടിക്രമങ്ങളിൽ കുട്ടികൾക്ക് ഒറ്റ അനസ്‌തറ്റിക് (sole anesthetic) ആയി കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ, ആദ്യം അനസ്‌തീഷ്യ ആരംഭിക്കുന്നതിനുള്ള ഇൻഡക്ഷൻ ഏജന്റ് (induction agent) ആയി കെറ്റാമിൻ നൽകി, തുടർന്ന് ന്യൂറോമസ്കുലാർ ബ്ലോക്കർ (neuromuscular blocker) നൽകുകയും ട്രാക്കിയൽ ഇൻട്യൂബേഷൻ (tracheal intubation) നടത്തുകയും ചെയ്യാം.[51] പ്രത്യേകിച്ച്, സയനോട്ടിക് ഹൃദ്രോഗം (cyanotic heart disease) ഉള്ള കുട്ടികളും ന്യൂറോമസ്കുലാർ രോഗങ്ങൾ (neuromuscular disorders) ഉള്ള കുട്ടികളും കെറ്റാമിൻ അനസ്‌തീഷ്യയ്ക്ക് അനുയോജ്യരായ രോഗികളാണ്.[44][52]

കെറ്റാമിന് ബ്രോങ്കോഡൈലേറ്റർ (bronchodilator) ഗുണങ്ങളുള്ളതിനാൽ, ആസ്ത്മ (asthma), ക്രോണിക് ഒബ്‌സ്ട്രക്റ്റീവ് പൾമണറി ഡിസീസ് — COPD (chronic obstructive pulmonary disease) എന്നിവയുള്ള ആളുകളിൽ അനസ്‌തീഷ്യയ്ക്കായി ഇത് ഉപയോഗിക്കാം. കൂടാതെ, സജീവമായ ബ്രോങ്കോസ്പാസം (bronchospasm) ഉൾപ്പെടെയുള്ള ഗുരുതരമായ റിയാക്ടീവ് എയർവേ രോഗാവസ്ഥ (reactive airway disease) ഉള്ളവരിലും കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കാവുന്നതാണ്.[51][44][53]

വേദന സംഹാരി

[തിരുത്തുക]

അടിയന്തര വിഭാഗങ്ങളിലും ശസ്ത്രക്രിയയ്ക്ക് മുമ്പും ശേഷവുമുള്ള കാലയളവിലും (perioperative period) ചികിത്സയോട് പ്രതികരിക്കാത്തതോ (refractory pain) നിയന്ത്രിക്കാൻ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതോ ആയ തീവ്രമായ വേദന (intractable pain) ഉള്ള വ്യക്തികളിൽ വേദന നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനായി കെറ്റാമിൻ ഇൻഫ്യൂഷനുകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. ഇത്തരം അളവുകളെ സാധാരണയായി സബ്-അനസ്‌തറ്റിക് ഡോസുകൾ (sub-anesthetic doses) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. മോർഫിനോടൊപ്പം ഉപയോഗിച്ചാലും, അല്ലെങ്കിൽ കെറ്റാമിൻ മാത്രം ഉപയോഗിച്ചാലും, ശസ്ത്രക്രിയയ്ക്ക് ശേഷം ആവശ്യമായി വരുന്ന മോർഫിന്റെ അളവ്, വേദനയുടെ തീവ്രത, ഓക്കാനം, ഛർദ്ദി എന്നിവ കുറയ്ക്കാൻ കെറ്റാമിന് കഴിയും.[54][55]ശസ്ത്രക്രിയയ്ക്ക് ശേഷം തീവ്രമായ വേദന പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന രോഗികളിലും, ഒപിയോയിഡ് മരുന്നുകളോട് സഹിഷ്ണുത (opioid tolerance) വികസിച്ചിട്ടുള്ള രോഗികളിലും കെറ്റാമിൻ ഏറ്റവും കൂടുതൽ പ്രയോജനം നൽകാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.

കെറ്റാമിൻ ഫലപ്രദമായതും ശ്വസനത്തെ അടിച്ചമർത്താനുള്ള സാധ്യത കുറവുമായതിനാൽ, ആശുപത്രിയിലെത്തുന്നതിന് മുമ്പുള്ള അടിയന്തര ചികിത്സാ സാഹചര്യങ്ങളിൽ (pre-hospital setting) ഇത് പ്രത്യേകിച്ച് പ്രയോജനകരമാണ്.[56]ആശുപത്രിയിലെ അടിയന്തര വിഭാഗത്തിൽ (emergency department) തീവ്രമായ വേദന നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനും ചികിത്സാ നടപടിക്രമങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വേദന നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനും കെറ്റാമിന് ഒപിയോയിഡ് മരുന്നുകൾക്ക് സമാനമായ ഫലപ്രാപ്തി ഉണ്ട്. [57] കൂടാതെ, ഒപിയോയിഡ് മൂലമുണ്ടാകുന്ന ഹൈപ്പർഅൽജീസിയ (opioid-induced hyperalgesia), അതായത് ഒപിയോയിഡ് ഉപയോഗിച്ചതിന്റെ ഫലമായി വേദനയോടുള്ള അമിതസംവേദനക്ഷമത, തടയാനും കെറ്റാമിന് കഴിഞ്ഞേക്കാം[58][59] അനസ്‌തീഷ്യയ്ക്ക് ശേഷമുള്ള വിറയൽ (postanesthetic shivering) കുറയ്ക്കാനും ഇത് സഹായിച്ചേക്കാം.[60]

ദീർഘകാല വേദന (chronic pain) ചികിത്സിക്കുന്നതിന് കെറ്റാമിൻ പ്രധാനമായും ന്യൂറോപാത്തിക് വേദന (neuropathic pain) ഉള്ളപ്പോൾ ഇൻട്രാവീനസ് വേദനസംഹാരിയായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. [31] ദീർഘകാല വേദനയോടൊപ്പം ഉണ്ടാകുന്ന സ്പൈനൽ സെൻസിറ്റൈസേഷൻ (spinal sensitization) അഥവാ വിൻഡ്-അപ്പ് പ്രതിഭാസം (wind-up phenomenon) കുറയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നതും കെറ്റാമിന്റെ അധിക ഗുണമാണ്[61] നിരവധി ക്ലിനിക്കൽ പരീക്ഷണങ്ങളിൽ, കെറ്റാമിൻ ഇൻഫ്യൂഷനുകൾ ന്യൂറോപാത്തിക് വേദന, നട്ടെല്ലിനേറ്റ പരിക്കിന് ശേഷമുള്ള വേദന, ഫൈബ്രോമയാൽജിയ (fibromyalgia), കോംപ്ലക്സ് റീജിയണൽ പെയിൻ സിൻഡ്രോം (complex regional pain syndrome — CRPS) എന്നിവയിൽ ഹ്രസ്വകാല വേദനാശ്വാസം നൽകിയിട്ടുണ്ട് [31]എന്നിരുന്നാലും, 2018-ലെ ദീർഘകാല വേദനയെക്കുറിച്ചുള്ള കൺസെൻസസ് മാർഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ (consensus guidelines) പ്രകാരം, മൊത്തത്തിൽ നട്ടെല്ലിനേറ്റ പരിക്കിനെത്തുടർന്നുള്ള വേദനയിൽ കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കുന്നതിന് അനുകൂലമായ തെളിവുകൾ ദുർബലമാണ്. CRPS-ന്റെ കാര്യത്തിൽ കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കുന്നതിന് മിതമായ ശക്തിയുള്ള തെളിവുകൾ ലഭ്യമാണ്. എന്നാൽ മിശ്രിത ന്യൂറോപാത്തിക് വേദന, ഫൈബ്രോമയാൽജിയ, കാൻസർ മൂലമുള്ള വേദന (cancer pain) എന്നിവയിൽ കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കുന്നതിന് തെളിവുകൾ ദുർബലമോ ഇല്ലാത്തതോ ആണ്[31]പ്രത്യേകിച്ച് CRPS-ന്റെ കാര്യത്തിൽ മാത്രമാണ് മധ്യകാലം മുതൽ ദീർഘകാലം വരെ വേദനാശ്വാസം ലഭിക്കുന്നതിന് തെളിവുകൾ ഉള്ളത്

വിഷാദം

[തിരുത്തുക]

കെറ്റാമിന്റെ ഒരു എനാന്റിയോമർ (enantiomer) ആയ എസ്കെറ്റാമിൻ (esketamine) 2019-ൽ യൂറോപ്യൻ മെഡിസിൻസ് ഏജൻസി (European Medicines Agency) ഒരു വിഷാദരോഗ ചികിത്സാ മരുന്നായി അംഗീകരിച്ചു.[20] എന്നിരുന്നാലും അതിൻ്റെ ഫലം ക്ഷണികമാണ്.ചികിത്സയോട് പ്രതികരിക്കാത്ത ട്രീറ്റ്‌മെന്റ്-റെസിസ്റ്റന്റ് ഡിപ്രഷൻ (treatment-resistant depression) ചികിത്സിക്കുന്നതിനായി എസ്കെറ്റാമിനെ നാസൽ സ്പ്രേ (nasal spray) രൂപത്തിൽ അമേരിക്കയിലും മറ്റ് ചില രാജ്യങ്ങളിലും 2019-ൽ അംഗീകരിച്ചു.[23][26] കനേഡിയൻ നെറ്റ്‌വർക്ക് ഫോർ മൂഡ് ആൻഡ് ആൻക്സൈറ്റി ട്രീറ്റ്‌മെന്റ്സ് (CANMAT) വിഷാദരോഗത്തിനുള്ള മൂന്നാം നിര ചികിത്സയായി (third-line treatment) എസ്കെറ്റാമിൻ ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു.

ഇൻട്രാവണസ് കെറ്റാമൈനിൻ്റെ ഒരു ഡോസ്, കഴിഞ്ഞ് 4.5 മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ 60% ത്തിൽ കൂടുതലും (24 മണിക്കൂറിന് ശേഷം ഒരു സുസ്ഥിര ഫലത്തോടെ) 7 ദിവസത്തിന് ശേഷം 40% ത്തിൽ കൂടുതലും ഫലം കാണിക്കുന്നു.[62] ഒപ്റ്റിമൽ ഡോസിനെക്കുറിച്ചുള്ള തുടക്കത്തിലുള്ള പഠനങ്ങളാണെങ്കിലും, വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന തെളിവുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് 0.5 mg/kg ഡോസ് 40 മിനിറ്റിനുള്ളിൽ കുത്തിവയ്ക്കുന്നത് മികച്ച ഫലം നൽകുമെന്നാണ്.[63] കെറ്റാമൈനിൻ്റെ ആൻ്റീഡിപ്രസൻ്റ് പ്രഭാവം 7 ദിവസത്തിനുള്ളിൽ കുറയുമെങ്കിലും മിക്ക ആളുകളിലും 10 ദിവസത്തിനുള്ളിൽ രോഗം കുറഞ്ഞിട്ടു പിന്നെയും വർദ്ധിക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും ഗണ്യമായ ഒരു ന്യൂനപക്ഷത്തിന് 30 ദിവസമോ അതിൽ കൂടുതലോ നീണ്ടുനിൽക്കും.[26][27][62][64] ചികിത്സയോട് പ്രതികരിക്കാത്ത വിഷാദരോഗത്തിൽ (treatment-resistant depression) കെറ്റാമിൻ മെയിന്റനൻസ് തെറാപ്പി (maintenance therapy) ഫലപ്രദവും പൊതുവെ സുരക്ഷിതവുമാണെന്ന് കാണപ്പെടുന്നു. കൃത്യമായ ഇടവേളകളിൽ മരുന്ന് നൽകുന്നത്, ചികിത്സ നേരത്തെ ആരംഭിക്കുന്നത്, കൂടാതെ ഒരേസമയം സൈക്കോതെറാപ്പി (psychotherapy) നടത്തുന്നത് ചികിത്സാഫലങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതായി കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ, മാനദണ്ഡീകരിച്ച ചികിത്സാ പ്രോട്ടോക്കോളുകളും അനുയോജ്യമായ രോഗികളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതും വളരെ പ്രധാനമാണ്.[27]ഗുരുതരമായ ആത്മഹത്യാ പ്രതിസന്ധിക്ക് (severe suicidal crisis) ഇൻട്രാവീനസ് റേസമിക് കെറ്റാമിൻ (racemic ketamine) ഉപയോഗിക്കുന്നതിന് ഫ്രഞ്ച് മരുന്ന് നിയന്ത്രണ ഏജൻസി 2026-ൽ അനുമതി നൽകിയത്, ഉടൻ സംഭവിക്കാവുന്ന ആത്മഹത്യാ അപകടസാധ്യതയ്ക്കായി ഔദ്യോഗികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട ആദ്യത്തെ ദ്രുതപ്രവർത്തന ഫാർമക്കോളജിക്കൽ ചികിത്സാ മാർഗം എന്ന നിലയിൽ ശ്രദ്ധേയമാണ്.[65]മിക്ക സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂകളും (systematic reviews) സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ആത്മഹത്യാ ചിന്തകളോ പ്രവണതകളോ (suicidality) കുറയ്ക്കുന്നതിൽ കെറ്റാമിന് ഹ്രസ്വകാലത്തേക്ക് ഫലപ്രാപ്തിയുണ്ടെന്നും സാധാരണയായി പാർശ്വഫലങ്ങൾ നേരിയതാണെന്നുമാണ്. [66] എന്നാൽ, ഇതുസംബന്ധിച്ച തെളിവുകളുടെ നിലവാരം പൊതുവെ കുറവാണ്, കൂടാതെ കെറ്റാമിന്റെ ദീർഘകാല ഫലപ്രാപ്തി ഇപ്പോഴും വ്യക്തമായിട്ടില്ല[67]

കെറ്റാമൈൻ ചികിത്സയുടെ പ്രധാന വെല്ലുവിളികളിലൊന്ന് ചികിത്സയുടെ ഒരു കോഴ്സ് പൂർത്തിയാക്കിയതിന് ശേഷം ആൻ്റീഡിപ്രസൻ്റ് ഇഫക്റ്റുകളുടെ സമയം നീണ്ടുനിൽക്കുന്നു എന്നതാണ്. കെറ്റാമൈൻ ഉപയോഗിച്ചുള്ള മെയിൻ്റനൻസ് തെറാപ്പിയാണ് സാധ്യമായ ഒരു തിരഞ്ഞെടുക്കൽ. സാധാരണയായി ആഴ്ചയിൽ രണ്ടുതവണ മുതൽ രണ്ടാഴ്ചയിലൊരിക്കൽ വരെ ഫലം കാണുന്നു.[26][27][28] കുത്തിവയ്പ്പിന് ശേഷം മൂന്ന് ദിവസത്തേക്ക് കെറ്റാമൈൻ ആത്മഹത്യാ ചിന്തകൾ കുറയ്ക്കുന്നു.[68]

കെറ്റാമൈനിൻ്റെ ഒരു എൻ്റിയോമർ ആയ എസ്‌കെറ്റാമൈൻ വാണിജ്യപരമായി സ്പ്രാവറ്റോ എന്ന പേരിൽ വിൽക്കുന്നു. 2019-ൽ യൂറോപ്യൻ മെഡിസിൻസ് ഏജൻസി ഒരു ആൻ്റീഡിപ്രസൻ്റായി ഇതിനെ അംഗീകരിക്കുകയുണ്ടായി.[69] 2019-ൽ യുണൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സിലും [70]മറ്റിടങ്ങളിലും ട്രീറ്റമെന്റ്-റെസിസ്റ്റന്റ് ഡിപ്രക്ഷന് മൂക്കിലുപയോഗിക്കുന്ന സ്പ്രേയായി എസ്കെറ്റാമൈൻ അംഗീകരിച്ചു. കനേഡിയൻ നെറ്റ്‌വർക്ക് ഫോർ മൂഡ് ആൻഡ് ആൻസൈറ്റി ട്രീറ്റ്മെന്റ് (CANMAT) നുള്ള മൂന്നാം നിര ചികിത്സയായി എസ്‌കെറ്റാമൈൻ ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു.[27]നിലവിലുള്ള തെളിവുകൾ പരിമിതവും വളരെ താഴ്ന്നതോ ആയ ഉറപ്പുള്ളതുമാണെങ്കിലും, **മൂഡ് സ്റ്റബിലൈസറുകൾ (mood stabilizers)**ക്കൊപ്പം ഒരൊറ്റ ഡോസ് ഇൻട്രാവീനസ് കെറ്റാമിൻ (intravenous ketamine) നൽകുന്നത് ബൈപോളാർ ഡിപ്രഷനിൽ (bipolar depression) വേഗത്തിൽ, എന്നാൽ താൽക്കാലികമായി മാത്രം നിലനിൽക്കുന്ന വിഷാദരോഗവിരുദ്ധ ഫലം (antidepressant effect) ഉണ്ടാക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ടെന്ന് തെളിവുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.[71]

2022 ഫെബ്രുവരിയിൽ, അമേരിക്കൻ ഫുഡ് ആൻഡ് ഡ്രഗ് അഡ്മിനിസ്ട്രേഷൻ (FDA) വിഷാദരോഗം ചികിത്സിക്കുന്നതിനായി കെറ്റാമിൻ അടങ്ങിയ കോമ്പൗണ്ടഡ് (compounded) നാസൽ സ്പ്രേ ഉൽപ്പന്നങ്ങളെ സംബന്ധിച്ച് ആരോഗ്യപരിപാലന വിദഗ്ധർക്ക് ഒരു മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി[72]

കെറ്റാമൈൻ, എസ്കെറ്റാമൈൻ എന്നിവയുടെ താരതമ്യ ഫലപ്രാപ്തി

[തിരുത്തുക]

കെറ്റാമിന്റെ വിഷാദരോഗവിരുദ്ധ ഫലം (antidepressant effect) റേസമിക് കെറ്റാമിൻ (racemic ketamine) ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ ശക്തവും കൂടുതൽ കാലം നിലനിൽക്കുന്നതുമാണെന്ന് തോന്നുന്നു. അതേസമയം, എസ്കെറ്റാമിന്റെ (esketamine) ഫലം താരതമ്യേന കുറവാണ്, കൂടാതെ ചികിത്സ അവസാനിച്ചതിന് ശേഷം അതിന്റെ പ്രഭാവം കുറഞ്ഞുപോകാനും സാധ്യതയുണ്ട്.[36]

മുതിർന്നവരിൽ യൂണിപോളാർ മേജർ ഡിപ്രസീവ് ഡിസോർഡർ ഉള്ളവരിൽ നടത്തിയ നിയന്ത്രിത പരീക്ഷണങ്ങളുടെ ഒരു കോക്രേൻ അവലോകനത്തിൽ[20] കെറ്റാമൈൻ അല്ലെങ്കിൽ എസ്‌കെറ്റാമൈൻ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് ചികിത്സിക്കുന്ന ആളുകൾക്ക് 1 മുതൽ 7 ദിവസം വരെ രോഗലക്ഷണങ്ങൾ കുറയുകയോ മുക്തി ലഭിക്കുകയോ ചെയ്തതായി കണ്ടെത്തുകയുണ്ടായി.[73] 18.7% (4.1 മുതൽ 40.4% വരെ) കൂടുതൽ ആളുകൾ ചില പ്രയോജനങ്ങൾ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുകയും 9.6% (0.2 മുതൽ 39.4% വരെ) കെറ്റാമൈൻ ചികിത്സയിലൂടെ 24 മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ മുക്തി നേടുകയും ചെയ്തു. എസ്‌കെറ്റാമൈൻ സ്വീകരിക്കുന്നവരിൽ, 2.1% (2.5 മുതൽ 24.4%) ആളുകൾക്ക് 24 മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ കുറച്ച് ആശ്വാസം ലഭിച്ചു. 10.3% (4.5 മുതൽ 18.2% വരെ) കൂടുതൽ പേർക്ക് രോഗലക്ഷണങ്ങൾ കുറവോ ഇല്ലാതെയോ കണ്ടു. ഈ ഫലങ്ങൾ ഒരാഴ്‌ചയ്‌ക്കപ്പുറം നിലനിന്നില്ല. എന്നിരുന്നാലും ചില പഠനങ്ങളിൽ നിരക്ക് കാണിക്കുന്നത് ഫലത്തിന്റെ കാലാവധി വ്യക്തമല്ല എന്നാണ്.[73]

ബൈപോളാർ ഡിപ്രഷൻ ഉള്ളവരിൽ കെറ്റാമൈൻ ചികിത്സ കഴിഞ്ഞ് [20]24 മണിക്കൂറിനുള്ളിലോ മൂന്നോ അതിലധികമോ ദിവസത്തിനുള്ളിലോ വിഷാദ രോഗലക്ഷണങ്ങൾ ഭാഗികമായി ഇല്ലാതാകുന്നു പ്രബലമായി ബൈപോളാർ ഡിപ്രഷനുള്ള 1000 പേരിൽ 10പേർക്ക് ചെറിയ പുരോഗതി ഉണ്ടായേക്കാം. പക്ഷേ ചികിത്സ കഴിഞ്ഞ് ഒരു ദിവസം കൊണ്ട് രോഗലക്ഷണങ്ങൾ ഇല്ലാതാകില്ല. ഈ കണക്കുകൾ ലഭ്യമായ പരിമിതമായ ഗവേഷണങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ് .[71]

2022 ഫെബ്രുവരിയിൽ, യുഎസ് ഫുഡ് ആൻഡ് ഡ്രഗ് അഡ്മിനിസ്ട്രേഷൻ, വിഷാദരോഗം ചികിത്സിക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചുള്ള കെറ്റാമൈൻ അടങ്ങിയ സംയുക്തമായ നാസൽ സ്പ്രേ ഉൽപ്പന്നങ്ങളെക്കുറിച്ച് ആരോഗ്യ പരിപാലന വിദഗ്ധർക്ക് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി.

മരണത്തോട് അടുക്കുന്ന അനുഭവം

[തിരുത്തുക]

ഒരു NDE യുടെ സാധ്യമായ ഏറ്റവും വിപുലമായ നിർവചനം ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ കെറ്റാമൈൻ അനസ്തേഷ്യയുടെ സമയത്ത് അവരുടെ സ്വപ്നങ്ങൾ ഓർത്തെടുക്കാൻ കഴിയുന്ന മിക്ക ആളുകളും മരണത്തോടടുത്ത അനുഭവങ്ങൾ (NDEs) റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നു. [74]കെറ്റാമൈന് സാധാരണയായി എൻഡിഇകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന സവിശേഷതകൾ പുനഃസൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും.[75] മയക്കുമരുന്ന് അനുഭവങ്ങളുടെ മറ്റ് രേഖാമൂലമുള്ള റിപ്പോർട്ടുകളുമായി താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ കെറ്റാമൈൻ അനുഭവങ്ങളുടെ രേഖാമൂലമുള്ള റിപ്പോർട്ടുകൾക്ക് എൻഡിഇയുടെ രേഖാമൂലമുള്ള റിപ്പോർട്ടുകളുമായി ഉയർന്ന സാമ്യമുണ്ടെന്ന് 2019 ലെ വലിയ തോതിലുള്ള ഒരു പഠനം കണ്ടെത്തി.[76]

NDE-കളിൽ സാധാരണയായി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെടുന്ന അനുഭവങ്ങളിൽ സ്വന്തം ശരീരത്തിന്റെ അതിരുകൾ വിട്ടുപോകുന്നതായി തോന്നുക, സമാധാനം അല്ലെങ്കിൽ ആനന്ദം അനുഭവപ്പെടുക, സമയബോധം ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെ തോന്നുക, ജീവിതത്തിലെ സംഭവങ്ങൾ പുനഃപരിശോധിക്കുന്ന അനുഭവം, ഒരു തുരങ്കത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലുള്ള അനുഭവം തുടങ്ങിയവ ഉൾപ്പെടുന്നു. കെറ്റാമിൻ അനുഭവങ്ങളിലും ഇതുമായി സാമ്യമുള്ള ചില ബോധാനുഭവങ്ങൾ കാണപ്പെടാം. എന്നിരുന്നാലും, കെറ്റാമിൻ മൂലമുണ്ടാകുന്ന അനുഭവവും യഥാർത്ഥ മരണത്തോടടുത്ത അനുഭവവും ഒന്നുതന്നെയാണെന്ന് ഈ പഠനങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്നില്ല. അവയുടെ അനുഭവസവിശേഷതകളിൽ സാമ്യമുണ്ടെന്നാണ് ഗവേഷണങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

ആസക്തിയും സഹിഷ്ണുതയും (Addiction and tolerance)

[തിരുത്തുക]

കെറ്റാമിൻ ശാരീരിക ആശ്രിതത്വം (physical dependence) ഉണ്ടാക്കുമെന്നതിന് തെളിവുകളില്ലെങ്കിലും, പതിവായി കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന ചിലരിൽ അതിനോടുള്ള ആസക്തി (addiction) വികസിക്കാം. മൃഗങ്ങളിൽ നടത്തിയ പരീക്ഷണങ്ങളും കെറ്റാമിൻ ദുരുപയോഗം ചെയ്യാനുള്ള സാധ്യത സ്ഥിരീകരിക്കുന്നുണ്ട്. കൂടാതെ, മൂക്കിലൂടെ വലിച്ചെടുക്കുന്ന രീതിയിൽ (insufflation) കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ഫലം വളരെ വേഗത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നത്, വിനോദാവശ്യത്തിനുള്ള ലഹരിമരുന്നായി അതിന്റെ ഉപയോഗസാധ്യത വർധിപ്പിച്ചേക്കാം. കെറ്റാമിന്റെ പ്രഭാവം കുറച്ചുസമയം മാത്രമേ നീണ്ടുനിൽക്കുകയുള്ളൂ എന്നത് തുടർച്ചയായി അല്ലെങ്കിൽ അമിതമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന പ്രവണത (bingeing) വർധിപ്പിക്കാനും കാരണമാകാം.[25]

കെറ്റാമിനോട് സഹിഷ്ണുത (tolerance) വളരെ വേഗത്തിൽ വികസിക്കുന്നു. ആവർത്തിച്ചുള്ള വൈദ്യശാസ്ത്രപരമായ ഉപയോഗത്തിലും ഇത് സംഭവിക്കാം. ഇതുമൂലം അതേ ഫലം ലഭിക്കുന്നതിനായി പിന്നീട് കൂടുതൽ അളവിൽ കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കേണ്ടി വരാം. കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗം നിർത്താൻ ശ്രമിച്ചതിന് ശേഷം ചിലർ പിൻവലിക്കൽ ലക്ഷണങ്ങൾ (withdrawal symptoms) റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. പ്രധാനമായും ഉത്കണ്ഠ, വിറയൽ, അമിതമായ വിയർപ്പ്, ഹൃദയമിടിപ്പ് ശക്തമായി അനുഭവപ്പെടൽ (palpitations) എന്നിവയാണ് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ട ലക്ഷണങ്ങൾ. എന്നിരുന്നാലും, ഓപ്പിയോയ്‌ഡുകൾ അല്ലെങ്കിൽ ബെൻസോഡിയസെപീനുകൾ പോലുള്ള മരുന്നുകളിൽ കാണപ്പെടുന്ന ഫിസിക്കൽ വിത്ഡ്രോവൽ ലക്ഷണങ്ങളെ പോലെ, ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ ഇതുവരെ വസ്തുനിഷ്ഠമായി അളന്ന് സ്ഥിരീകരിച്ചിട്ടില്ല.[25]

മസ്തിഷ്‌കത്തിന് ഉണ്ടാകുന്ന കേടുപാടുകൾ (Brain damage)

[തിരുത്തുക]

ഗുരുതരമായ ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ നേരിടുന്ന രോഗികൾക്ക്, ആസൂത്രിതമായ ചികിത്സാ രീതികളിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന പാലിയേറ്റീവ് ഗുണങ്ങൾ (രോഗലക്ഷണങ്ങളും വേദനയും കുറയ്ക്കുന്നതിനുള്ള ആശ്വാസകരമായ ഗുണങ്ങൾ) പരിഗണിക്കുമ്പോഴും, കെറ്റാമിൻ ദീർഘകാലം ദുരുപയോഗം ചെയ്യുന്നത് മസ്തിഷ്‌കത്തിന് കേടുപാടുകൾ ഉണ്ടാക്കുമെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. ഇതിൽ MRI സ്കാനിൽ കാണപ്പെടുന്ന മസ്തിഷ്‌കത്തിലെ വെളുത്ത ദ്രവ്യത്തിന്റെയും (white matter), ചാര ദ്രവ്യത്തിന്റെയും (grey matter) അളവ് കുറയുന്നതും, CT സ്കാനുകളിൽ കാണപ്പെടുന്ന മസ്തിഷ്‌ക കോശകലകളുടെ ക്ഷയവും (atrophy) ഉൾപ്പെടുന്നു.[77]

കെറ്റാമിൻ പതിവായി വിനോദാവശ്യത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നവരിൽ ബൗദ്ധികശേഷിയിലെ കുറവുകൾ (cognitive deficits), കൂടാതെ ഡിസോസിയേഷൻ (dissociation), വ്യാമോഹങ്ങൾ (delusions) എന്നിവ വർധിച്ചതായും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.[78]

മറ്റ് ഉപയോഗങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]

അപസ്മാരം

[തിരുത്തുക]

സാധാരണ ചികിത്സകളോട് പ്രതികരിക്കാത്ത സ്റ്റാറ്റസ് എപിലെപ്റ്റിക്കസ് (status epilepticus) ചികിത്സിക്കുന്നതിനും കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു.[79]എന്നാൽ, ഇതിന്റെ ഉപയോഗത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നത് നിലവിൽ കേസ് സ്റ്റഡികൾ (case studies) മാത്രമാണ്; റാൻഡമൈസ്ഡ് കൺട്രോൾഡ് ട്രയലുകൾ (randomized controlled trials) ഇതുവരെ ലഭ്യമല്ല.[80][81]

കഠിനമായ മാനസിക പിരിമുറുക്കം (Agitation)

[തിരുത്തുക]

ആശുപത്രിയിലെത്തുന്നതിന് മുമ്പുള്ള അടിയന്തര ചികിത്സാ സാഹചര്യങ്ങളിലും (pre-hospital settings) അടിയന്തര വിഭാഗങ്ങളിലും (emergency settings), തീവ്രമായ പ്രക്ഷോഭാവസ്ഥ (agitation), ആക്രമണസ്വഭാവം (aggression), എക്സൈറ്റഡ് ഡെലീരിയം (excited delirium) എന്നിവ ചികിത്സിക്കാൻ കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു. ആന്റിസൈക്കോട്ടിക്കുകൾ (antipsychotics), ബെൻസോഡിയസെപീനുകൾ (benzodiazepines) തുടങ്ങിയ മറ്റ് മരുന്നുകളോട് പ്രതികരിക്കാത്ത ഇത്തരം ലക്ഷണങ്ങൾക്കും കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കാവുന്നതാണ്.[82][83][84][85][86]

ആസ്ത്മ (Asthma)

[തിരുത്തുക]

സാധാരണ ചികിത്സയോട് പ്രതികരിക്കാത്ത തീവ്രമായ അക്യൂട്ട് ആസ്ത്മ (severe acute asthma) ഉള്ള കുട്ടികൾക്ക് കെറ്റാമിൻ ഒരു സാധ്യതയുള്ള ചികിത്സയായി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.[87] കെറ്റാമിനുള്ള ബ്രോങ്കോഡൈലേറ്റർ (bronchodilator) ഗുണങ്ങളാണ് ഇതിന് കാരണം.[87]

2012-ലെ ഒരു കോക്രെയ്ൻ റിവ്യൂ (Cochrane review) പ്രകാരം, കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിച്ചതിനെ തുടർന്ന് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ട പ്രതികൂല ഫലങ്ങൾ വളരെ കുറവായിരുന്നു. എന്നാൽ, ലഭ്യമായ പഠനങ്ങൾ പരിമിതമായതിനാൽ, കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കുന്നതിലൂടെ കാര്യമായ ചികിത്സാ ഗുണം ലഭിക്കുന്നതായി കണ്ടെത്തിയിട്ടില്ല.[87]

വിപരീതഫലങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]

കെറ്റാമൈനിനുള്ള ചില പ്രധാന കോൺട്രാഇൻഡിക്കേഷൻ ഇവയാണ്:[31][54]

  • അസ്ഥിരമായ ആൻജൈന (unstable angina) അല്ലെങ്കിൽ ശരിയായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടാത്ത രക്താതിമർദ്ദം (hypertension) പോലുള്ള ഗുരുതരമായ ഹൃദയ-രക്തക്കുഴൽ രോഗങ്ങൾ (cardiovascular disease).
  • വർദ്ധിച്ച ഇൻട്രാക്രാനിയൽ അല്ലെങ്കിൽ ഇൻട്രാക്യുലർ മർദ്ദം (എന്നിരുന്നാലും ഇവ വിവാദമായി തുടരുന്നു, സമീപകാല പഠനങ്ങൾ മറിച്ചാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്)[54]
  • മോശമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ട സൈക്കോസിസ്
  • സിറോസിസ് പോലുള്ള ഗുരുതരമായ കരൾ രോഗം
  • ഗർഭം
  • സജീവമായ ലഹരിവസ്തു ഉപയോഗ വൈകല്യം (തുടർച്ചയായ കെറ്റാമൈൻ കുത്തിവയ്പ്പുകൾ)
  • 3 മാസത്തിൽ താഴെയുള്ള പ്രായം[10]

പ്രതികൂല ഫലങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]

അനസ്‌തീഷ്യയ്ക്കുള്ള അളവിൽ കെറ്റാമിൻ നൽകുമ്പോൾ, ഏകദേശം 10–20% മുതിർന്നവർക്കും 1–2% കുട്ടികൾക്കും[10] അനസ്‌തീഷ്യയിൽ നിന്ന് ഉണരുന്ന ഘട്ടത്തിൽ പ്രതികൂലമായ മാനസിക പ്രതികരണങ്ങൾ അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഇവ സ്വപ്നങ്ങളും ഡിസ്ഫോറിയയും (dysphoria) മുതൽ ഭ്രമദർശനങ്ങളും (hallucinations) എമർജൻസ് ഡെലീരിയവും (emergence delirium) വരെ വ്യത്യാസപ്പെടാം.[88]

Table from the 2010 ISCD study ranking various drugs (legal and illegal) based on statements by drug-harm experts. Ketamine was found to be the 11th overall most dangerous drug.[89]

ലാമോട്രിജിൻ (lamotrigine), [42] നിമോഡിപിൻ (nimodipine) [43]എന്നിവ ചേർക്കുമ്പോൾ കെറ്റാമിന്റെ സൈക്കോട്ടോമിമെറ്റിക് (psychotomimetic) ഫലങ്ങൾ കുറയുന്നു.[[88][44] കൂടാതെ, ചികിത്സയ്ക്ക് മുമ്പ് ബെൻസോഡിയസെപീൻ (benzodiazepine) അല്ലെങ്കിൽ പ്രൊപ്പോഫോൾ (propofol) നൽകുന്നതിലൂടെയും ഈ ഫലങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കാനാകും.[88][44] കെറ്റാമിൻ അനസ്‌തീഷ്യ സാധാരണയായി ടോണിക്-ക്ലോണിക് ചലനങ്ങൾക്ക് (tonic-clonic movements) കാരണമാകുന്നു; ഇത് 10%-ത്തിലധികം ആളുകളിൽ കാണപ്പെടുന്നു. അപൂർവമായി **ഹൈപ്പർടോണിയ (hypertonia)**യും ഉണ്ടാകാം[16][88] ഏകദേശം 5–15% രോഗികളിൽ ഛർദ്ദി ഉണ്ടാകുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കാം. ചികിത്സയ്ക്ക് മുമ്പ് പ്രൊപ്പോഫോൾ നൽകുന്നത് ഛർദ്ദി കുറയ്ക്കാനും സഹായിക്കുന്നു.[10][88]ലാരിംഗോസ്പാസം (laryngospasm) കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ വളരെ അപൂർവമായാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. പൊതുവെ കെറ്റാമിൻ ശ്വസനത്തെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. എന്നാൽ, ഉയർന്ന അളവിലുള്ള കെറ്റാമിൻ വളരെ വേഗത്തിൽ ഇൻട്രാവീനസ് ആയി കുത്തിവയ്ക്കുമ്പോൾ, ആദ്യത്തെ 2–3 മിനിറ്റിനുള്ളിൽ താൽക്കാലികമായി ശ്വസനത്തെ അടിച്ചമർത്താൻ സാധ്യതയുണ്ട്.[88]

കുറഞ്ഞ സബ്-അനസ്‌തറ്റിക് ഡോസുകളിൽ (sub-anesthetic doses) കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ മാനസിക പാർശ്വഫലങ്ങൾ കൂടുതലായി പ്രകടമാകുന്നു. സാധാരണയായി കാണപ്പെടുന്ന മാനസിക പാർശ്വഫലങ്ങളിൽ ഡിസോസിയേഷൻ (dissociation), കാഴ്ചയിലെ വ്യതിയാനങ്ങൾ (visual distortions), മരവിപ്പ് (numbness) എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ, ഏകദേശം 20–50% ആളുകളിൽ സംസാരിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ട്, ആശയക്കുഴപ്പം, ഉന്മാദസദൃശമായ സന്തോഷാവസ്ഥ (euphoria), മയക്കം (drowsiness), ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ട് എന്നിവയും കാണപ്പെടുന്നു. ഏകദേശം 6–10% ആളുകൾ ഭ്രമദർശനങ്ങൾ (hallucinations) അനുഭവപ്പെടുന്നതായി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നു. മാനസികവുമായി നേരിട്ട് ബന്ധപ്പെട്ടതല്ലാത്ത സാധാരണ പാർശ്വഫലങ്ങളിൽ (10%-ത്തിലധികം ആളുകളിൽ) തലകറക്കം, കാഴ്ച മങ്ങൽ, വായ വരൾച്ച, രക്തസമ്മർദ്ദം വർധിക്കൽ, ഓക്കാനം, ശരീര താപനില കൂടുകയോ കുറയുകയോ ചെയ്യുക, മുഖത്തോ ശരീരത്തിലോ ചുവപ്പ് പടരുക (flushing) എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ പാർശ്വഫലങ്ങളെല്ലാം സാധാരണയായി കുത്തിവയ്പ്പ് അവസാനിക്കുന്ന സമയത്താണ് ഏറ്റവും ശക്തമായി പ്രകടമാകുന്നത്. തുടർന്ന് ഏകദേശം 40 മിനിറ്റിനുള്ളിൽ അവ ഗണ്യമായി കുറയുകയും, കുത്തിവയ്പ്പിന് ശേഷം 4 മണിക്കൂറിനുള്ളിൽ പൂർണ്ണമായും അപ്രത്യക്ഷമാവുകയും ചെയ്യുന്നു[90]

കരൾ വിഷബാധയും യൂറോളജിക്കൽ രോഗവും

[തിരുത്തുക]

മൂത്രാശയ-മൂത്രനാളി സംബന്ധമായ രോഗങ്ങൾ (Urologic diseases) പ്രധാനമായും കെറ്റാമിൻ വലിയ അളവിൽ പതിവായി ഉപയോഗിക്കുന്നവരിലാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. പതിവായി കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കുന്നവരിൽ 20–30% പേർക്ക് മൂത്രാശയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരാതികൾ ഉണ്ടാകുന്നു. [31][91] സിസ്റ്റൈറ്റിസ് (മൂത്രാശയവീക്കം) മുതൽ ഹൈഡ്രോനെഫ്രോസിസ് (വൃക്കയിൽ മൂത്രം കെട്ടിക്കിടന്ന് വീക്കം ഉണ്ടാകുന്ന അവസ്ഥ), വൃക്കസ്തംഭനം (kidney failure) വരെയുള്ള വിവിധ രോഗാവസ്ഥകൾ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.[92] കെറ്റാമിൻ മൂലമുണ്ടാകുന്ന സിസ്റ്റൈറ്റിസിന്റെ സാധാരണ ലക്ഷണങ്ങൾ അടിക്കടി മൂത്രമൊഴിക്കൽ, മൂത്രമൊഴിക്കുമ്പോൾ വേദനയോ അസ്വസ്ഥതയോ ഉണ്ടാകുക (dysuria), മൂത്രമൊഴിക്കാനുള്ള അടിയന്തരമായ തോന്നൽ (urinary urgency) എന്നിവയാണ്. ചിലപ്പോൾ മൂത്രമൊഴിക്കുമ്പോൾ വേദനയും മൂത്രത്തിൽ രക്തം കാണപ്പെടുന്നതും (hematuria) ഉണ്ടാകാം.[93]

മൂത്രാശയത്തിന്റെ ഭിത്തിക്കുണ്ടാകുന്ന കേടുപാടുകൾ ഇന്റർസ്റ്റീഷ്യൽ സിസ്റ്റൈറ്റിസിനും ഈസിനോഫിലിക് സിസ്റ്റൈറ്റിസിനും ഉള്ളതുമായി സാമ്യമുണ്ട്. മൂത്രാശയത്തിന്റെ ഭിത്തി കട്ടിയാകുകയും അതിന്റെ പ്രവർത്തനപരമായ സംഭരണശേഷി 10–150 മില്ലിലിറ്റർ വരെ കുറയുകയും ചെയ്യാം. കെറ്റാമിനും അതിന്റെ മെറ്റബൊലൈറ്റുകളും (ഉപാപചയ ഉൽപ്പന്നങ്ങളും) മൂത്രാശയത്തിന്റെ അകത്തെ പാളിയായ യൂറോതീലിയവുമായി നേരിട്ട് ഇടപഴകുന്നതാണ് കെറ്റാമിൻ മൂലമുണ്ടാകുന്ന സിസ്റ്റൈറ്റിസിന് കാരണമാകുന്നതെന്ന് പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി മൂത്രാശയത്തിന്റെ അകത്തെ പാളിയിലെ എപ്പിത്തീലിയൽ കോശങ്ങൾക്ക് കേടുപാടുകൾ സംഭവിക്കുകയും യൂറോതീലിയൽ തടസ്സത്തിന്റെ പ്രവേശനക്ഷമത വർധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് രോഗത്തിന്റെ വിവിധ ക്ലിനിക്കൽ ലക്ഷണങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നത്.[94]

കെറ്റാമിൻ മൂലമുണ്ടാകുന്ന സിസ്റ്റൈറ്റിസിന്റെ ചികിത്സയിൽ ആദ്യപടിയായി കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗം നിർത്തുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. തുടർന്ന് NSAID-കളും ആന്റിക്കോളിനെർജിക് മരുന്നുകളും നൽകുന്നു. ഇവയോട് മതിയായ പ്രതികരണം ലഭിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ ട്രാമഡോൾ നൽകാം. രണ്ടാം നിര ചികിത്സകളിൽ മൂത്രാശയത്തിന്റെ അകത്തെ പാളിയായ എപ്പിത്തീലിയത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന മരുന്നുകൾ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, വായിലൂടെ കഴിക്കുന്ന പെന്റോസാൻ പോളിസൾഫേറ്റ്, അല്ലെങ്കിൽ ഹയാലുറോണിക് ആസിഡ് മൂത്രാശയത്തിനുള്ളിലേക്ക് നേരിട്ട് നൽകുന്ന ചികിത്സ എന്നിവ ഉപയോഗിക്കാം. മൂത്രാശയത്തിനുള്ളിലേക്ക് നേരിട്ട് നൽകുന്ന ബോട്ടുലിനം ടോക്സിനും പ്രയോജനകരമാണ്.[92]

എപ്പിഗാലോകാറ്റെക്കിൻ-3-ഗാലേറ്റ് (EGCG) എന്ന ഘടകം കെറ്റാമിൻ മൂലമുണ്ടാകുന്ന സിസ്റ്റൈറ്റിസിൽ മൂത്രാശയത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിലെ തകരാറുകൾ കുറയ്ക്കാൻ സഹായിക്കാമെന്നും ചില ഗവേഷണങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൊളാജനും പേശിയും തമ്മിലുള്ള അനുപാതം സാധാരണ നിലയിലാക്കുകയും മൂത്രാശയത്തിന്റെ സംഭരണശേഷി പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെയാണ് ഇത് സാധ്യമാകുന്നത്.[95] കെറ്റാമിൻ മൂലമുണ്ടാകുന്ന ഹെപ്പറ്റോടോക്സിസിറ്റി (hepatotoxicity), അതായത് കരളിന് ഉണ്ടാകുന്ന വിഷബാധ, ഉയർന്ന അളവിൽ കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കുകയും ആവർത്തിച്ച് നൽകുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് പ്രധാനമായും ഉണ്ടാകുന്നത്. ദീർഘകാലമായി ഉയർന്ന അളവിൽ കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിക്കുന്നവരുടെ ഒരു വിഭാഗത്തിൽ കരൾക്ക് കേടുപാടുകൾ സംഭവിക്കുന്നതിന്റെ നിരക്ക് ഏകദേശം 10% ആണെന്ന് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.[96]വിട്ടുമാറാത്ത വേദനയ്ക്കുള്ള ചികിത്സയായി കെറ്റാമിൻ ഉപയോഗിച്ച ചിലരിൽ കരൾ എൻസൈമുകളുടെ അളവ് വർധിച്ചതായും കേസുകൾ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.[92]

ദീർഘകാലത്തെ കെറ്റാമിൻ ദുരുപയോഗം ബിലിയറി കോളിക് (biliary colic), കാഷെക്സിയ (cachexia), ദഹനനാളവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട രോഗങ്ങൾ, കരൾ-പിത്തരസ വ്യവസ്ഥയിലെ തകരാറുകൾ (hepatobiliary disorder), തീവ്രമായ വൃക്ക ക്ഷതം (acute kidney injury) [97]എന്നിവയുമായും ബന്ധപ്പെട്ടതായി കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.[98]

ഇന്ററാക്ഷൻസ്

[തിരുത്തുക]

കെറ്റാമിൻ, പ്രൊപ്പോഫോൾ [99]എന്ന മരുന്നിന്റെയും മിഡാസൊലം എന്ന മരുന്നിന്റെയും മയക്കാനുള്ള (sedative) ഫലങ്ങൾ വർധിപ്പിക്കുന്നു.[100] കുറഞ്ഞ അളവിലുള്ള കെറ്റാമിന്റെ സൈക്കോട്ടോമിമെറ്റിക് (psychotomimetic) ഫലങ്ങൾ നാൽട്രെക്സോൺ വർധിപ്പിക്കുന്നു.[101] അതേസമയം, ലാമോട്രിജിൻ, [42] നിമോഡിപിൻ [43] എന്നിവ ഈ ഫലങ്ങൾ കുറയ്ക്കുന്നു. ക്ലോണിഡിൻ, കെറ്റാമിൻ അനസ്തേഷ്യയ്ക്കിടെ ഉണ്ടാകുന്ന ഉമിനീർ സ്രവണം, ഹൃദയമിടിപ്പ്, രക്തസമ്മർദ്ദം എന്നിവയിലെ വർധനവ് കുറയ്ക്കുകയും, പേടിപ്പെടുത്തുന്ന സ്വപ്നങ്ങൾ (nightmares) ഉണ്ടാകുന്നതിന്റെ സാധ്യത കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.[102]

ക്ലിനിക്കൽ നിരീക്ഷണങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ബെൻസോഡിയസെപൈൻ വിഭാഗത്തിലുള്ള മരുന്നുകൾ കെറ്റാമിന്റെ വിഷാദരോഗവിരുദ്ധ (antidepressant) ഫലങ്ങൾ കുറയ്ക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ടെന്നാണ്. [103] സാധാരണയായി ഉപയോഗിക്കുന്ന മിക്ക വിഷാദരോഗവിരുദ്ധ മരുന്നുകളും കെറ്റാമിനോടൊപ്പം സുരക്ഷിതമായി ഉപയോഗിക്കാനാകുമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.[103]

മരുന്നുകളെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനം

[തിരുത്തുക]

ഫാർമക്കോഡൈനാമിക്സ്

[തിരുത്തുക]

പ്രവർത്തന സംവിധാനം

[തിരുത്തുക]

കെറ്റാമിൻ, തുല്യ അളവിലുള്ള രണ്ട് എനാന്റിയോമറുകളായ (enantiomers) എസ്കെറ്റാമിൻ (esketamine), ആർക്കെറ്റാമിൻ (arketamine) [11]എന്നിവയുടെ മിശ്രിതമാണ്. ആർക്കെറ്റാമിനേക്കാൾ വളരെ ശക്തമായ NMDA റിസപ്റ്റർ പോർ ബ്ലോക്കർ ആണ് എസ്കെറ്റാമിൻ. NMDA റിസപ്റ്ററിലെ പോർ തടയുന്നതാണ് കെറ്റാമിന്റെ അനസ്തറ്റിക് (മയക്കുമരുന്ന്), വേദനസംഹാരക, സൈക്കോട്ടോമിമെറ്റിക് ഫലങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നത്.[21][104] NMDA റിസപ്റ്ററിനെ തടയുന്നതിലൂടെ ഡോർസൽ ഹോൺ ന്യൂറോണുകളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന സെൻട്രൽ സെൻസിറ്റൈസേഷൻ വേദനസംഹാരം ഉണ്ടാക്കുന്നു. മറ്റൊരു രീതിയിൽ പറഞ്ഞാൽ, കെറ്റാമിന്റെ പ്രവർത്തനം സുഷുമ്നാ നാഡിയിലൂടെയുള്ള വേദനയുടെ സംപ്രേഷണത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നു.[16] വിഷാദരോഗം കുറയ്ക്കുന്നതിൽ കെറ്റാമിൻ എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നത് പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലായിട്ടില്ല. എന്നാൽ ഇത് ഇപ്പോഴും സജീവമായി ഗവേഷണം നടക്കുന്ന മേഖലയാണ്. NMDA റിസപ്റ്ററിനെ എതിർക്കുന്ന പ്രവർത്തനമാണ് കെറ്റാമിന്റെ വിഷാദരോഗവിരുദ്ധ ഫലങ്ങൾക്ക് അടിസ്ഥാനം എന്ന സിദ്ധാന്തത്തെ തുടർന്ന്, എസ്കെറ്റാമിൻ ഒരു വിഷാദരോഗവിരുദ്ധ മരുന്നായി വികസിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.[11]

എന്നിരുന്നാലും, മെമന്റിൻ (memantine), ലാനിസെമിൻ (lanicemine), റിസ്ലെനെംഡാസ് (rislenemdaz), റാപാസ്റ്റിനെൽ (rapastinel), 4-ക്ലോറോകൈന്യൂറീൻ (4-chlorokynurenine) എന്നിവ ഉൾപ്പെടെ മറ്റു പല NMDA റിസപ്റ്റർ ആന്റഗണിസ്റ്റുകളും വിഷാദരോഗ ചികിത്സയിൽ ഇതുവരെ കാര്യമായ ഫലപ്രാപ്തി തെളിയിച്ചിട്ടില്ല.[11][105]കൂടാതെ, മൃഗങ്ങളിൽ നടത്തിയ ഗവേഷണങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, NMDA റിസപ്റ്ററിനെ താരതമ്യേന ദുർബലമായി എതിർക്കുന്ന എനാന്റിയോമറായ ആർക്കെറ്റാമിനും, NMDA റിസപ്റ്ററുമായി വളരെ കുറഞ്ഞ ബന്ധം മാത്രമുള്ളതെങ്കിലും ശക്തമായ ആൽഫ-7 നിക്കോട്ടിനിക് റിസപ്റ്റർ ആന്റഗണിസ്റ്റ് പ്രവർത്തനമുള്ള മെറ്റബൊലൈറ്റായ (2R,6R)-ഹൈഡ്രോക്സിനോർകെറ്റാമിനും വിഷാദരോഗവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനം ഉണ്ടാകാമെന്നാണ്.[11][106]

ഇത് കെറ്റാമിന്റെ വിഷാദരോഗവിരുദ്ധ ഫലങ്ങൾക്ക് പ്രധാനമായും NMDA റിസപ്റ്റർ ആന്റഗണിസം തന്നെയാണോ ഉത്തരവാദിയെന്ന കാര്യത്തിൽ സംശയം ഉയർത്തുന്നു.[11][107][105] “ആന്റി-റിവാർഡ് സെന്റർ” എന്നറിയപ്പെടുന്ന, മസ്തിഷ്കത്തിലെ മെസോലിംബിക് റിവാർഡ് പാതയെ തടയുന്ന ലാറ്ററൽ ഹാബെനുല എന്ന ഭാഗത്തെ താൽക്കാലികമായി തടയുന്നതും കെറ്റാമിന്റെ വിഷാദരോഗവിരുദ്ധ ഫലങ്ങൾക്ക് കാരണമാകാവുന്ന മറ്റൊരു സംവിധാനമാണ്.[108][109][110]


കെറ്റാമിന്റെ വിഷാദരോഗവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനത്തിന് സാധ്യതയുള്ള ജൈവരാസ സംവിധാനങ്ങളിൽ NMDA റിസപ്റ്ററിലെ നേരിട്ടുള്ള പ്രവർത്തനവും, തുടർന്ന് ബ്രെയിൻ-ഡെറൈവ്ഡ് ന്യൂറോട്രോഫിക് ഫാക്ടർ (BDNF), mTOR തുടങ്ങിയ നിയന്ത്രകങ്ങളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഫലങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു.

വിഷാദരോഗവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനം ഉണ്ടാക്കാൻ കെറ്റാമിൻ മാത്രം മതിയോ, അതോ അതിന്റെ മെറ്റബൊലൈറ്റുകൾക്കും പ്രധാന പങ്കുണ്ടോ എന്നത് വ്യക്തമായിട്ടില്ല. കെറ്റാമിന്റെ സജീവ മെറ്റബൊലൈറ്റായ ഹൈഡ്രോക്സിനോർകെറ്റാമിൻ, NMDA റിസപ്റ്ററുമായി കാര്യമായ ഇടപെടൽ നടത്താത്തതായിരിക്കുമ്പോഴും AMPA റിസപ്റ്ററുകളെ പരോക്ഷമായി സജീവമാക്കുന്നു. [21][108][111]അതിനാൽ കെറ്റാമിന്റെ വേഗത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്ന വിഷാദരോഗവിരുദ്ധ ഫലത്തിൽ ഹൈഡ്രോക്സിനോർകെറ്റാമിനും പങ്കാളിയായിരിക്കാം. ഒരു NMDA റിസപ്റ്റർ ആന്റഗണിസ്റ്റ് എന്ന നിലയിൽ, കെറ്റാമിൻ ഇൻഹിബിറ്ററി GABAergic ന്യൂറോണുകളെ തിരഞ്ഞെടുത്ത് തടയുന്നതിലൂടെ ഒരു വിരോധാഭാസപരമായ, താൽക്കാലികമായ ഗ്ലൂട്ടാമേറ്റ് സ്ഫോടനം ഉണ്ടാക്കുന്നു. ഈ ഗ്ലൂട്ടാമേറ്റ് വർധന AMPA റിസപ്റ്ററുകളെ സജീവമാക്കുന്നു. ഇത് ലിംബിക് സിസ്റ്റത്തിലെ തുടർ സിഗ്നലിംഗ് പാതകളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും വേഗത്തിൽ വിഷാദരോഗവിരുദ്ധ ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.[62][108][112]

AMPA റിസപ്റ്ററുകൾ സജീവമാകുന്നതിന്റെ തുടർഫലങ്ങളിൽ BDNF-ന്റെ വർധന, അതിന്റെ സിഗ്നലിംഗ് റിസപ്റ്ററായ ട്രോപോമയോസിൻ റിസപ്റ്റർ കൈനേസ് B (TrkB) സജീവമാക്കൽ, mTOR പാത സജീവമാക്കൽ, ഗ്ലൈക്കോജൻ സിന്തേസ് കൈനേസ്-3 (GSK-3) നിർജ്ജീവമാക്കൽ, യൂക്കാരിയോട്ടിക് എലോംഗേഷൻ ഫാക്ടർ 2 (eEF2) കൈനേസിന്റെ ഫോസ്ഫോറിലേഷൻ തടയൽ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.[62][108][113][114]

തന്മാത്രാ ലക്ഷ്യങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]
Ketamine and biological targets (with Ki below 100 μM)
SiteValue (μM)TypeActionSpeciesRef
NMDATooltip N-Methyl-D-aspartate receptor0.25–0.66KiAntagonistHuman[115][116]
MORTooltip μ-Opioid receptor42KiAntagonistHuman[117]
MOR2Tooltip μ-Opioid receptor12.1 Ki AntagonistHuman[118]
KORTooltip κ-Opioid receptor28
25		 Ki
Ki		 Antagonist
Agonist		Human[117]
[119]
σ226KiNDRat[120]
D20.5
>10		Ki
Ki		Agonist
ND		Human[121]
[116][122][123]
M145KiNDHuman[124]
α2β2Tooltip Nicotinic acetylcholine receptor92IC50AntagonistHuman[125]
α2β4Tooltip Nicotinic acetylcholine receptor29IC50AntagonistHuman[125]
α3β250IC50AntagonistHuman[125]
α3β49.5IC50AntagonistHuman[125]
α4β272IC50AntagonistHuman[125]
α4β418IC50AntagonistHuman[125]
α73.1 (HNK)IC50NAMRat[106]
ERαTooltip Estrogen receptor alpha0.34KiNDHuman[126]
NETTooltip Norepinephrine transporter82–291IC50InhibitorHuman[127][128]
DATTooltip Dopamine transporter63KiInhibitorRat[127]
HCN1Tooltip Hyperpolarization-activated cyclic nucleotide-gated channel 18–16EC50InhibitorMouse[129]
TRPV1 1-100 Ki Agonist Rat [130]
The smaller the value, the stronger the interaction with the site.

കെറ്റാമൈൻ പ്രധാനമായും ഒരു പോർ ബ്ലോക്കർ (pore blocker) ആയി പ്രവർത്തിക്കുന്നത് NMDA റിസപ്റ്ററിനെയാണ് (NMDA receptor) ലക്ഷ്യമിട്ടാണ്. [131]ഇത് ഒരു അയണോട്രോപിക് ഗ്ലൂട്ടാമേറ്റ് റിസപ്റ്റർ (ionotropic glutamate receptor) ആണ്. കെറ്റാമൈനിന്റെ S-(+)യും R-(–)യും ആയ സ്റ്റീരിയോഐസോമറുകൾ (stereoisomers) NMDA റിസപ്റ്ററിലെ ഡിസോസിൽപൈൻ സൈറ്റുമായി (dizocilpine site) വ്യത്യസ്ത ബന്ധന-ആസക്തികളോടെ (binding affinities) ബന്ധപ്പെടുന്നു. ഇതിൽ S ഐസോമറിന് R ഐസോമറിനേക്കാൾ ഏകദേശം 3 മുതൽ 4 മടങ്ങ് വരെ കൂടുതലായ ബന്ധന-ആസക്തി റിസപ്റ്ററിനോട് ഉണ്ട്. ഇതിന്റെ ഫലമായി, R ഐസോമറിനെ അപേക്ഷിച്ച് S ഐസോമർ കൂടുതൽ ശക്തമായ അനസ്തറ്റിക്കും (anesthetic) വേദനസംഹാരിയും (analgesic) ആണ്.[132]

കെറ്റാമൈൻ റിസപ്റ്ററിലെ മറ്റൊരു അലോസ്റ്ററിക് സൈറ്റ് (allosteric site) വഴിയും NMDAR-ുമായി ഇടപെടുകയും അതിന്റെ പ്രവർത്തനം തടയുകയും ചെയ്യാം. [133]ചില അപവാദങ്ങൾ ഒഴികെ, മറ്റ് റിസപ്റ്ററുകളിലുള്ള കെറ്റാമൈനിന്റെ പ്രവർത്തനം NMDA റിസപ്റ്ററിനെതിരായ അതിന്റെ ആന്റഗോണിസ്റ്റ് (antagonist) പ്രവർത്തനത്തേക്കാൾ വളരെ ദുർബലമാണ്. കെറ്റാമൈൻ മോണോഅമൈൻ ട്രാൻസ്പോർട്ടറുകളുമായി (monoamine transporters) വളരെ ദുർബലമായാണ് ബന്ധപ്പെടുന്നത് (Ki > 60 μM). [7][134] എന്നിരുന്നാലും, മോണോഅമൈൻ ട്രാൻസ്പോർട്ടറുകളിലെ അലോസ്റ്ററിക് സൈറ്റുകളുമായി ഇത് ഇടപെട്ട് മോണോഅമൈൻ റീഅപ്‌ടേക്ക് തടയൽ (monoamine reuptake inhibition) ഉണ്ടാക്കാമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.[116] എന്നാൽ, കെറ്റാമൈനോ അതിന്റെ മെറ്റബൊലൈറ്റുകളോ (metabolites) 10,000 nM വരെ സാന്ദ്രതയിൽ മനുഷ്യ മോണോഅമൈൻ ട്രാൻസ്പോർട്ടറുകളുടെ പ്രവർത്തനപരമായ തടയൽ (IC50) ഉണ്ടാക്കുന്നതായി കണ്ടെത്തിയിട്ടില്ല.[122][131]

കൂടാതെ, മൃഗങ്ങളിൽ നടത്തിയ പഠനങ്ങളും കുറഞ്ഞത് മൂന്ന് മനുഷ്യ കേസ് റിപ്പോർട്ടുകളും (case reports) കെറ്റാമൈനും മോണോഅമൈൻ ഓക്സിഡേസ് ഇൻഹിബിറ്ററായ (MAOI) ട്രാൻസിൽസൈപ്രോമൈൻ (tranylcypromine) എന്ന മരുന്നും തമ്മിൽ ഇടപെടലൊന്നും കണ്ടെത്തിയിട്ടില്ല. ഇത് പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യമാണ്, കാരണം ഒരു മോണോഅമൈൻ റീഅപ്‌ടേക്ക് ഇൻഹിബിറ്ററും MAOI-യും ഒരുമിച്ച് ഉപയോഗിക്കുന്നത് സെറോട്ടോണിൻ സിൻഡ്രോം (serotonin syndrome) അല്ലെങ്കിൽ ഹൈപ്പർടെൻസീവ് ക്രൈസിസ് (hypertensive crisis) പോലുള്ള ഗുരുതരമായ വിഷബാധയ്ക്ക് കാരണമാകാം.[135][136]

മൊത്തത്തിൽ, ഈ കണ്ടെത്തലുകൾ മനുഷ്യരിൽ കെറ്റാമൈന്റെ ഫലങ്ങളിൽ മോണോഅമൈൻ റീഅപ്‌ടേക്ക് തടയലിന് കാര്യമായ പങ്കുണ്ടോ എന്നതിനെക്കുറിച്ച് സംശയം ഉയർത്തുന്നു.[135][131][122][136] കെറ്റാമൈൻ തലച്ചോറിലെ ഡോപ്പമിനേർജിക് ന്യൂറോട്രാൻസ്മിഷൻ (dopaminergic neurotransmission) വർധിപ്പിക്കുന്നതായി കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഇത് ഡോപ്പമൈൻ റീഅപ്‌ടേക്ക് തടയുന്നതിന്റെ ഫലമായിരിക്കണമെന്നില്ല; പകരം NMDA റിസപ്റ്ററിന്റെ ആന്റഗോണിസം വഴിയുള്ള പരോക്ഷമായ/തുടർന്നുള്ള (downstream) സംവിധാനങ്ങളിലൂടെയാകാം ഇത് സംഭവിക്കുന്നത്.[131][122]കെറ്റാമൈൻ D2 റിസപ്റ്ററിന്റെ ആഗോണിസ്റ്റ് (agonist) ആണോ എന്നത് ഇപ്പോഴും വിവാദവിഷയമാണ്. ഫിലിപ്പ് സീമൻ (Philip Seeman) നേതൃത്വം നൽകിയ ആദ്യകാല ഗവേഷണങ്ങളിൽ കെറ്റാമൈൻ, അതിന്റെ NMDA റിസപ്റ്റർ ആന്റഗോണിസത്തിന് സമാനമായ ശക്തിയുള്ള D2 ഭാഗിക ആഗോണിസ്റ്റ് (partial agonist) ആണെന്ന് കണ്ടെത്തിയിരുന്നു.[121][137][138]

എന്നാൽ പിന്നീട് വിവിധ ഗവേഷകർ നടത്തിയ പഠനങ്ങളിൽ, സാധാരണ മനുഷ്യരിലെയും എലികളിലെയും D2 റിസപ്റ്ററുകളോട് കെറ്റാമൈനിന് 10 μM-ൽ കൂടുതലുള്ള വളരെ കുറഞ്ഞ ആസക്തി (affinity) മാത്രമാണെന്ന് കണ്ടെത്തി.[116][122][123]കൂടാതെ, ബ്രോമോക്രിപ്റ്റിൻ (bromocriptine) പോലുള്ള D2 റിസപ്റ്റർ ആഗോണിസ്റ്റുകൾക്ക് പ്രോളാക്ടിൻ (prolactin) സ്രവണം വേഗത്തിലും ശക്തമായും കുറയ്ക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ, അനസ്തീഷ്യയ്ക്ക് ആവശ്യമായതിലും കുറഞ്ഞ അളവിലുള്ള (subanesthetic doses) കെറ്റാമൈൻ മനുഷ്യരിൽ പ്രോളാക്ടിൻ സ്രവണം കുറയ്ക്കുന്നതായി കണ്ടെത്തിയിട്ടില്ല. [139]മറിച്ച്, കെറ്റാമൈന്റെ അളവ് കൂടുന്നതിനനുസരിച്ച് പ്രോളാക്ടിൻ നില വർധിക്കുന്നതായി കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.[140][141]

മനുഷ്യരിൽ കെറ്റാമൈൻ സ്ട്രൈറ്റൽ [11C] റാക്ലോപ്രൈഡ് (raclopride) ബന്ധനം തടയുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഇമേജിംഗ് പഠനങ്ങൾ പരസ്പരവിരുദ്ധമായ ഫലങ്ങളാണ് കാണിച്ചിട്ടുള്ളത്. ചില പഠനങ്ങളിൽ ഗണ്യമായ കുറവ് കണ്ടെത്തിയപ്പോൾ, മറ്റു ചില പഠനങ്ങളിൽ അത്തരത്തിലുള്ള ഫലം കണ്ടെത്തിയില്ല.[142]

എന്നിരുന്നാലും, [11C] റാക്ലോപ്രൈഡ് ബന്ധനത്തിലെ ഈ മാറ്റങ്ങൾ കെറ്റാമൈൻ നേരിട്ട് D2 റിസപ്റ്ററുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നതുകൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് കെറ്റാമൈൻ മൂലമുണ്ടാകുന്ന ഡോപ്പമൈൻ സാന്ദ്രതയിലെ മാറ്റങ്ങൾ കാരണമാകാം.[142]

വിവിധ തലങ്ങളും അവയുടെ ആഘാതങ്ങളും/ഫലങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]

ഏകദേശം 100 മുതൽ 250 ng/mL (0.42–1.1 μM) വരെ പ്ലാസ്മ സാന്ദ്രതയിൽ കെറ്റാമൈൻ നൽകിയ ആളുകളിൽ ഡിസോസിയേഷൻ (dissociation), സൈക്കോട്ടോമിമെറ്റിക് (psychotomimetic) ഫലങ്ങൾ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.[21]വിഷാദരോഗ ചികിത്സയ്ക്കായി സാധാരണയായി ഉപയോഗിക്കുന്ന കെറ്റാമൈനിന്റെ ഇൻട്രാവീനസ് (intravenous) ആന്റിഡിപ്രസന്റ് ഡോസ് വളരെ കുറഞ്ഞതാണ്. ഇത് പരമാവധി 70 മുതൽ 200 ng/mL (0.29–0.84 μM) വരെ പ്ലാസ്മ സാന്ദ്രതയിലേക്ക് എത്തുന്നു. [143]ഇതിന് സമാനമായ പ്ലാസ്മ സാന്ദ്രതയിൽ (70 മുതൽ 160 ng/mL; 0.29–0.67 μM) കെറ്റാമൈൻ വേദനസംഹാര ഫലങ്ങളും (analgesic effects) പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.[143]

കെറ്റാമൈൻ അതിവേഗം ഇൻട്രാവീനസ് കുത്തിവയ്പിലൂടെ അനസ്തീഷ്യ ഉണ്ടാക്കിയതിന് ശേഷം 1–5 മിനിറ്റിനുള്ളിൽ, അതിന്റെ പ്ലാസ്മ സാന്ദ്രത 60–110 μM വരെ ഉയരാം. നൈട്രസ് ഓക്സൈഡിനൊപ്പം (nitrous oxide) തുടർച്ചയായ കെറ്റാമൈൻ കുത്തിവയ്പ് നൽകി അനസ്തീഷ്യ നിലനിർത്തിയപ്പോൾ, കെറ്റാമൈന്റെ സാന്ദ്രത ഏകദേശം 9.3 μM ആയി സ്ഥിരത കൈവരിച്ചു.[144][145]

കെറ്റാമൈൻ മാത്രം ഉപയോഗിച്ചുള്ള അനസ്തീഷ്യയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പരീക്ഷണത്തിൽ, പ്ലാസ്മയിലെ കെറ്റാമൈൻ നില ഏകദേശം 2,600 ng/mL (11 μM) ആയി കുറഞ്ഞപ്പോൾ ആളുകൾ ബോധത്തിലേക്ക് ഉണരാൻ തുടങ്ങുകയും, നില 1,000 ng/mL (4 μM) ആയി കുറഞ്ഞപ്പോൾ സ്ഥലവും സമയവും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുകയും ചെയ്തു.

ഒരു വ്യക്തിയെ മാത്രം ഉൾപ്പെടുത്തിയ പഠനത്തിൽ, അനസ്തീഷ്യയ്ക്കിടെ തലച്ചോറിലെ കെറ്റാമൈൻ സാന്ദ്രതയുടെ ഒരു സൂചകമായി കണക്കാക്കുന്ന സെറിബ്രോസ്പൈനൽ ദ്രവത്തിലെ (cerebrospinal fluid) കെറ്റാമൈൻ സാന്ദ്രത 2.8 മുതൽ 6.5 μM വരെ വ്യത്യാസപ്പെട്ടിരുന്നു. [146] ഇത് പ്ലാസ്മയിലെ സാന്ദ്രതയേക്കാൾ ഏകദേശം 40% കുറവായിരുന്നു.[147]

ഫാർമക്കോകിനറ്റിക്സ് (Pharmacokinetics)

[തിരുത്തുക]

കെറ്റാമൈൻ വെള്ളത്തിലും കൊഴുപ്പിലും ലയിക്കുന്നതിനാൽ, വിവിധ മാർഗങ്ങളിലൂടെ ശരീരത്തിൽ ആഗിരണം ചെയ്യപ്പെടാൻ കഴിയും. ഇൻട്രാവീനസ് (intravenous) ആയി നൽകുന്ന കെറ്റാമൈനിന്റെ ബയോഅവൈലബിലിറ്റി (bioavailability) നിർവചനപ്രകാരം 100% ആണ്. ഇൻട്രാമസ്കുലർ (intramuscular) കുത്തിവയ്പ്പിലൂടെ നൽകുമ്പോൾ ഇത് അല്പം കുറവായി 93% ആണ്. [7]എപ്പിഡ്യൂറൽ (epidural) മാർഗത്തിലൂടെ നൽകുമ്പോൾ ബയോഅവൈലബിലിറ്റി 77% ആണ്.[9] സബ്ക്യൂട്ടേനിയസ് (subcutaneous) മാർഗത്തിലൂടെ നൽകുന്ന കെറ്റാമൈനിന്റെ ബയോഅവൈലബിലിറ്റി ഇതുവരെ നേരിട്ട് അളന്നിട്ടില്ലെങ്കിലും, അത് ഉയർന്നതായിരിക്കുമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.[148]

കൂടുതൽ ലളിതവും കുറച്ച് ആക്രമണാത്മകവുമായ (less invasive) മാർഗങ്ങളിൽ, ഇൻട്രാനേസൽ (intranasal) മാർഗത്തിനാണ് ഏറ്റവും ഉയർന്ന ബയോഅവൈലബിലിറ്റി, ഏകദേശം 45–50%. [7][10] അതേസമയം വായിലൂടെ (oral) നൽകുമ്പോഴാണ് ഏറ്റവും കുറവ്, ഏകദേശം 16–20%.[7][10]നാവിനടിയിൽ (sublingual), മലാശയത്തിലൂടെ (rectal) നൽകുമ്പോഴുള്ള ബയോഅവൈലബിലിറ്റി ഇടത്തരം നിലയിലാണ്, ഏകദേശം 25–50%.[7][11][10]

ആഗിരണം ചെയ്യപ്പെട്ടതിന് ശേഷം, കെറ്റാമൈൻ വളരെ വേഗത്തിൽ തലച്ചോറിലേക്കും മറ്റ് കോശകലകളിലേക്കും (tissues) വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.[104]കെറ്റാമൈൻ പ്ലാസ്മ പ്രോട്ടീനുകളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നതിന്റെ (plasma protein binding) അളവ് വ്യത്യാസപ്പെടുന്നതാണ്; ഇത് ഏകദേശം 23–47% വരെയാണ്.[12]

Major routes of ketamine metabolism[21]

ശരീരത്തിൽ, കെറ്റാമൈൻ വ്യാപകമായ മെറ്റബോളിസത്തിന് (metabolism) വിധേയമാകുന്നു. ഇത് CYP3A4, CYP2B6 എന്നീ ഐസോഎൻസൈമുകൾ (isoenzymes) വഴി നോർകെറ്റാമൈൻ (norketamine) ആയി ബയോട്രാൻസ്ഫോർമേഷൻ (biotransformation) ചെയ്യപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന്, നോർകെറ്റാമൈൻ CYP2A6, CYP2B6 എന്നിവ വഴി ഹൈഡ്രോക്സിനോർകെറ്റാമൈൻ (hydroxynorketamine), ഡിഹൈഡ്രോനോർകെറ്റാമൈൻ (dehydronorketamine) എന്നിവയായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.[21]

കെറ്റാമൈന്റെ കുറഞ്ഞ വായിലൂടെ സ്വീകരിക്കുമ്പോഴുള്ള ജൈവലഭ്യത (oral bioavailability) ഫസ്റ്റ്-പാസ് ഇഫക്റ്റ് (first-pass effect) മൂലവും, ഒരുപക്ഷേ CYP3A4 വഴി കുടലിൽ വെച്ചുതന്നെ കെറ്റാമൈൻ മെറ്റബലൈസ് ചെയ്യപ്പെടുന്നതുമൂലവുമാണ്.[14] ഇതിന്റെ ഫലമായി, വായിലൂടെ കെറ്റാമൈൻ നൽകുമ്പോൾ, കെറ്റാമൈനിനെ അപേക്ഷിച്ച് നോർകെറ്റാമൈന്റെ പ്ലാസ്മയിലെ അളവ് പലമടങ്ങ് കൂടുതലായിരിക്കും. കൂടാതെ, വായിലൂടെ നൽകുന്ന കെറ്റാമൈന്റെ അനസ്‌തറ്റിക് (anesthetic), വേദനസംഹാരക (analgesic) പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നോർകെറ്റാമൈന് ഒരു പങ്കുണ്ടാകാം.[7][14]

വായിലൂടെ നൽകുന്ന കെറ്റാമൈന്റെ അളവ് CYP2B6 പ്രവർത്തനത്തെ ആശ്രയിക്കാത്തത് എന്തുകൊണ്ടാണെന്നും ഇത് വിശദീകരിക്കുന്നു; ഇതിൽ സബ്‌ക്യൂട്ടേനിയസ് (subcutaneous) കെറ്റാമൈൻ നൽകുമ്പോഴുള്ള അളവിൽ നിന്ന് വ്യത്യാസമുണ്ട്.[14][149]

ട്രിറ്റിയം (tritium) ഉപയോഗിച്ച് ലേബൽ ചെയ്ത കെറ്റാമൈൻ ഒരു ഇൻട്രാവീനസ് (intravenous) കുത്തിവയ്പ്പായി നൽകിയതിന് ശേഷം, റേഡിയോആക്റ്റിവിറ്റിയുടെ 91% മൂത്രത്തിലൂടെയും 3% മലത്തിലൂടെയും പുറത്തുകിട്ടുന്നു. [17]മരുന്ന് പ്രധാനമായും മെറ്റബൊലൈറ്റുകളുടെ (metabolites) രൂപത്തിലാണ് ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുറന്തള്ളപ്പെടുന്നത്; ഏകദേശം 2% മാത്രമാണ് മാറ്റമില്ലാത്ത കെറ്റാമൈൻ ആയി അവശേഷിക്കുന്നത്.

മൂത്രത്തിൽ കണ്ടെത്തുന്ന മെറ്റബൊലൈറ്റുകളിൽ ഏറ്റവും കൂടുതലുള്ളത് കെറ്റാമൈനിന്റെ കോൺജുഗേറ്റഡ് ഹൈഡ്രോക്സിലേറ്റഡ് ഡെറിവേറ്റീവുകൾ (conjugated hydroxylated derivatives) ആണ് — ഏകദേശം 80%. ഇതിന് ശേഷം ഡിഹൈഡ്രോനോർകെറ്റാമൈൻ (dehydronorketamine) ഏകദേശം 16% വരെയുണ്ട്.[32]

രസതന്ത്രം

[തിരുത്തുക]

ഘടന

[തിരുത്തുക]
(S)-ketamine
(R)-ketamine

രാസഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ, കെറ്റാമൈൻ ഒരു ആരിൽസൈക്ലോഹെക്സിലാമൈൻ (arylcyclohexylamine) ഡെറിവേറ്റീവാണ്. കെറ്റാമൈൻ ഒരു കൈറൽ (chiral) സംയുക്തമാണ്. കൂടുതൽ സജീവമായ എൻആൻറിയോമർ (enantiomer) ആയ എസ്കെറ്റാമൈൻ (esketamine; S-ketamine) കെറ്റനെസ്റ്റ് S എന്ന ബ്രാൻഡ് നാമത്തിൽ വൈദ്യശാസ്ത്രപരമായ ഉപയോഗത്തിനും ലഭ്യമാണ്. [150]അതേസമയം, താരതമ്യേന കുറഞ്ഞ സജീവതയുള്ള എൻആൻറിയോമർ ആയ ആർക്കെറ്റാമൈൻ (arketamine; R-ketamine), ക്ലിനിക്കൽ ഉപയോഗത്തിനായി ഒരു എൻആൻറിയോപ്യൂർ മരുന്നായി (enantiopure drug) ഒരിക്കലും വിപണനം ചെയ്തിട്ടില്ല. NMDA റിസപ്റ്റർ ആന്റഗണിസം (NMDA receptor antagonism) വഴി വേദനസംഹാരിയായും അനസ്‌തറ്റിക് മരുന്നായും S-ketamine കൂടുതൽ ഫലപ്രദമാണ്. എന്നാൽ, ഒരു ആന്റിഡിപ്രസന്റായി R-ketamine കൂടുതൽ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു.[20]

കെറ്റാമൈനിലെ ഒരു പ്രത്യേക എൻആൻറിയോമറിന്റെ ഒപ്റ്റിക്കൽ റൊട്ടേഷൻ (optical rotation), അത് ഏത് ലവണരൂപത്തിൽ (salt form) ആണോ ഫ്രീ ബേസ് (free base) രൂപത്തിലാണോ ഉള്ളത് എന്നതനുസരിച്ച് വ്യത്യാസപ്പെടാം. (S)-ketamine-ന്റെ ഫ്രീ ബേസ് രൂപം ഡെക്സ്ട്രോറൊട്ടേഷൻ (dextrorotation) പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ അതിനെ (S)-(+)-ketamine എന്ന് രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ, അതിന്റെ ഹൈഡ്രോക്ലോറൈഡ് ലവണം (hydrochloride salt) ലെവോറൊട്ടേഷൻ (levorotation) പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ അതിനെ (S)-(−)-കെറ്റാമൈൻ ഹൈഡ്രോക്ലോറൈഡ് എന്ന് രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.[151]

കണ്ടെത്തൽ (Detection)

[തിരുത്തുക]

ആശുപത്രിയിൽ ചികിത്സയിൽ കഴിയുന്ന വ്യക്തികളിൽ വിഷബാധയുടെ രോഗനിർണയം സ്ഥിരീകരിക്കുന്നതിനും, ലഹരിയിലോ കഴിവുകുറഞ്ഞ നിലയിലോ വാഹനമോടിച്ചതിനെ തുടർന്ന് അറസ്റ്റിലായ കേസുകളിൽ തെളിവ് നൽകുന്നതിനും, അല്ലെങ്കിൽ മെഡിക്കോ-ലീഗൽ മരണാന്വേഷണത്തിന് സഹായിക്കുന്നതിനുമായി, രക്തത്തിലോ പ്ലാസ്മയിലോ ഉള്ള കെറ്റാമൈന്റെ അളവ് നിർണയിക്കാം. ചികിത്സാപരമായി, പ്രത്യേകിച്ച് ജനറൽ അനസ്‌തീഷ്യ (general anesthesia) സമയത്ത് കെറ്റാമൈൻ സ്വീകരിക്കുന്ന വ്യക്തികളിൽ, രക്തത്തിലോ പ്ലാസ്മയിലോ കെറ്റാമൈന്റെ സാന്ദ്രത സാധാരണയായി 0.5–5.0 mg/L പരിധിയിലാണ്. ലഹരിയുടെ സ്വാധീനത്തിൽ വാഹനമോടിച്ചതിന് അറസ്റ്റിലായവരിൽ ഇത് 1–2 mg/L ആയിരിക്കും. അതേസമയം, ഗുരുതരമായ മാരകമായ അമിതഡോസ് (acute fatal overdosage) സംഭവിച്ചവരിൽ ഇത് 3–20 mg/L വരെ ആയിരിക്കും. പതിവായ മയക്കുമരുന്ന് ഉപയോഗ നിരീക്ഷണത്തിനായി സാധാരണയായി മൂത്രമാണ് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ സാമ്പിൾ. ഫാർമക്കോളജിക്കൽമായി സജീവമായ ഒരു മെറ്റബൊലൈറ്റ് ആയ നോർകെറ്റാമൈൻ (norketamine) കണ്ടെത്തുന്നത് കെറ്റാമൈൻ ശരീരത്തിൽ സ്വീകരിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് സ്ഥിരീകരിക്കാൻ സഹായകരമാണ്.[152][153][154]

ചരിത്രം

[തിരുത്തുക]

1962-ൽ വെയ്ൻ സ്റ്റേറ്റ് യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിലെ (Wayne State University) രസതന്ത്ര പ്രൊഫസറും പാർക്ക്-ഡേവിസ് (Parke-Davis) കമ്പനിയുടെ കൺസൾട്ടന്റുമായ കാൽവിൻ എൽ. സ്റ്റീവൻസ് (Calvin L. Stevens) ആണ്[20] കെറ്റാമൈൻ ആദ്യമായി സംശ്ലേഷണം ചെയ്തത്. വികസനഘട്ടത്തിലെ കോഡ് നാമമായി ഇത് CI-581 എന്നാണ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്.[20]മൃഗങ്ങളിൽ നടത്തിയ പ്രാരംഭ പ്രീക്ലിനിക്കൽ ഗവേഷണങ്ങളിൽ പ്രതീക്ഷാജനകമായ ഫലങ്ങൾ ലഭിച്ചതിനെ തുടർന്ന്, 1964-ൽ കെറ്റാമൈൻ മനുഷ്യ തടവുകാരിൽ പരീക്ഷിച്ചു. കെറ്റാമൈന്റെ പ്രവർത്തനദൈർഘ്യം കുറവാണെന്നും പെരുമാറ്റപരമായ വിഷാംശം (behavioral toxicity) കുറവാണെന്നും ഈ പഠനങ്ങൾ തെളിയിച്ചു. [32] അതിനാൽ അനസ്‌തറ്റിക് (anesthetic) ആയി ഫെൻസിക്ലിഡിൻ (phencyclidine; PCP) എന്ന മരുന്നിനെക്കാൾ കെറ്റാമൈൻ കൂടുതൽ അനുയോജ്യമാണെന്ന് കണ്ടെത്തി.[155]

കെറ്റാമൈൻ അനസ്‌തീഷ്യയിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്ന അവസ്ഥയ്ക്ക് ഗവേഷകർ “ഡ്രീമിംഗ്” (dreaming) എന്ന് പേര് നൽകാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. എന്നാൽ പാർക്ക്-ഡേവിസ് ഈ പേര് അംഗീകരിച്ചില്ല. ഈ പ്രശ്നത്തെക്കുറിച്ചും ചികിത്സ ലഭിച്ച ആളുകളിൽ കാണപ്പെട്ട “വിച്ഛേദിക്കപ്പെട്ടതുപോലുള്ള” (disconnected) രൂപഭാവത്തെക്കുറിച്ചും അറിഞ്ഞ മിസിസ് എഡ്വേഡ് എഫ്. ഡൊമിനോ (Mrs. Edward F. Domino), [156] കെറ്റാമൈനിൽ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന ഒരു ഫാർമക്കോളജിസ്റ്റിന്റെ ഭാര്യ, “ഡിസോസിയേറ്റീവ് അനസ്‌തീഷ്യ” (dissociative anesthesia) എന്ന പേര് നിർദ്ദേശിച്ചു.[32]

1963-ൽ കെറ്റാമൈനെക്കുറിച്ചുള്ള ആദ്യ വിവരണം ശാസ്ത്രീയ സാഹിത്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടു. [157][158] 1965-ൽ എഡ്വേഡ് എഫ്. ഡൊമിനോയും സഹപ്രവർത്തകരും മനുഷ്യരിൽ കെറ്റാമൈൻ ഉണ്ടാക്കുന്ന ഫലങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ആദ്യ വിവരണം പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു.[159][160]


1970-ൽ FDA അംഗീകാരം ലഭിച്ചതിനെ തുടർന്ന്, വിയറ്റ്നാം യുദ്ധകാലത്ത് അമേരിക്കൻ സൈനികർക്ക് ആദ്യമായി കെറ്റാമൈൻ അനസ്‌തീഷ്യയായി നൽകി.[161]

2000-ൽ കെറ്റാമൈന് ആന്റിഡിപ്രസന്റ് പ്രവർത്തനമുണ്ടെന്ന് കണ്ടെത്തിയത്, 50 വർഷത്തിലേറെയായി [64][11]വിഷാദരോഗ ചികിത്സയിലുണ്ടായ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മുന്നേറ്റമായി വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.[162] ഈ കണ്ടെത്തൽ വിഷാദരോഗ ചികിത്സയ്ക്കായി NMDA റിസപ്റ്റർ ആന്റഗണിസ്റ്റുകളിലേക്കുള്ള താൽപര്യം വർധിപ്പിക്കുകയും[163] ആന്റിഡിപ്രസന്റ് മരുന്നുകളുടെ ഗവേഷണത്തിന്റെയും വികസനത്തിന്റെയും ദിശ മാറ്റുകയും ചെയ്തു.[164]

സമൂഹവും സംസ്കാരവും

[തിരുത്തുക]

നിയമപരമായ നില

[തിരുത്തുക]

ലോകമെമ്പാടുമുള്ള പല രാജ്യങ്ങളിലും കെറ്റാമൈൻ നിയമപരമായി വിപണനം ചെയ്യപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും,[165] പല രാജ്യങ്ങളിലും ഇത് ഒരു നിയന്ത്രിത പദാർത്ഥം (controlled substance) കൂടിയാണ്.[7]

  • ഓസ്‌ട്രേലിയയിൽ, Poisons Standard (ഒക്ടോബർ 2015) പ്രകാരം കെറ്റാമൈൻ Schedule 8 നിയന്ത്രിത മരുന്നായി പട്ടികപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.[166]
  • കാനഡയിൽ, 2005 മുതൽ കെറ്റാമൈനെ Schedule I വിഭാഗത്തിലുള്ള നാർക്കോട്ടിക് മരുന്നായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു.[167]
  • 2013 ഡിസംബറിൽ, വിനോദപരമായ ഉപയോഗവും (recreational use) ഡേറ്റ് റേപ്പ് മരുന്നായി കെറ്റാമൈൻ ഉപയോഗിക്കുന്നതും വർധിച്ചതിനെ തുടർന്ന്, ഇന്ത്യാ സർക്കാർ കെറ്റാമൈനെ Drug and Cosmetics Act-ന്റെ Schedule X-ൽ ഉൾപ്പെടുത്തി. ഇതോടെ കെറ്റാമൈൻ വിൽക്കുന്നതിന് പ്രത്യേക ലൈസൻസ് ആവശ്യമായി വരികയും, നടത്തിയ *എല്ലാ വിൽപ്പനകളുടെയും രേഖകൾ രണ്ട് വർഷത്തേക്ക് സൂക്ഷിക്കേണ്ടതായും വന്നു.[168][169]
  • യുണൈറ്റഡ് കിംഗ്ഡത്തിൽ, 2014 ഫെബ്രുവരി 12-ന് കെറ്റാമൈനെ Class B drug ആയി തരംതിരിച്ചു.[170][171] 2025-ൽ, *വിനോദപരമായ ഉപയോഗം വർധിച്ചതും ആരോഗ്യത്തെ ബാധിക്കുന്ന പ്രതികൂല ഫലങ്ങളും കണക്കിലെടുത്ത്, ഇതിന്റെ വർഗ്ഗീകരണം Class A ആയി മാറ്റുന്നതിനുള്ള സാധ്യത പരിഗണിച്ച് പുനഃപരിശോധന നടത്തണമെന്ന് Home Office ആവശ്യപ്പെട്ടു.[172]
  • വിനോദപരമായ ഉപയോഗം വർധിച്ചതിനെ തുടർന്ന്, 1999 ഓഗസ്റ്റിൽ യുണൈറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സിലെ Controlled Substances Act പ്രകാരം കെറ്റാമൈനെ Schedule III വിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി.[173][174]

വിനോദ ഉപയോഗം

[തിരുത്തുക]
Ketamine hydrochloride on a glass plate

സബ്-അനസ്‌തറ്റിക് (sub-anesthetic) അളവിൽ കെറ്റാമൈൻ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, ഒരു ഡിസോസിയേറ്റീവ് അവസ്ഥ (dissociative state) ഉണ്ടാകുന്നു. സ്വന്തം ശാരീരിക ശരീരത്തിൽ നിന്നും പുറംലോകത്തിൽ നിന്നും വേർപെട്ടുനിൽക്കുന്നതുപോലുള്ള അനുഭവമാണ് ഈ അവസ്ഥയുടെ സവിശേഷത. ഇതിനെ ഡിപേഴ്സണലൈസേഷൻ (depersonalization), ഡീരിയലൈസേഷൻ (derealization) എന്നീ പദങ്ങളാൽ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു.[175]ആവശ്യത്തിന് ഉയർന്ന അളവിൽ കെറ്റാമൈൻ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, “K-hole” എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന അവസ്ഥ അനുഭവപ്പെടാം. കാഴ്ചയിലും ശബ്ദത്തിലും ഹാലുസിനേഷൻ (hallucination) ഉണ്ടാകുന്ന ഒരു ഡിസോസിയേറ്റീവ് അവസ്ഥയാണിത്.[176] ജോൺ സി. ലില്ലി, മാർഷ്യ മൂർ, ഡി. എം. ടർണർ എന്നിവരടക്കമുള്ളവർ കെറ്റാമൈനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തങ്ങളുടെ എന്തിയോജനിക് (entheogenic), സൈക്കോണോട്ടിക് (psychonautic) അനുഭവങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിശദമായി എഴുതിയിട്ടുണ്ട്.[177] നിരീക്ഷണമില്ലാതെ കെറ്റാമൈൻ ഉപയോഗിച്ചതായി കരുതപ്പെടുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ മുങ്ങിമരിച്ചതിനെ തുടർന്ന് ടർണർ അകാലത്തിൽ മരിച്ചു.[178]

വിനോദപരമായ കെറ്റാമൈൻ ഉപയോഗം ലോകമെമ്പാടുമുള്ള മരണങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. 2005 മുതൽ 2013 വരെയുള്ള കാലയളവിൽ ഇംഗ്ലണ്ടിലും വെയിൽസിലും മാത്രം 90-ലധികം മരണങ്ങൾ ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതായി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.[179]അപകടകരമായ വിഷബാധകൾ, മുങ്ങിമരണങ്ങൾ, ഗതാഗതാപകടങ്ങൾ, ആത്മഹത്യകൾ എന്നിവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.[179] മരിച്ചവരിൽ ഭൂരിഭാഗവും യുവാക്കളായിരുന്നു.[180]

ഹോട്ട് ടബ്ബിൽ മരിച്ച നിലയിൽ കണ്ടെത്തപ്പെട്ട് ഏതാനും മാസങ്ങൾക്കുശേഷം, നടൻ മാത്യു പെറിയുടെ 2023 ഒക്ടോബറിലെ മുങ്ങിമരണം പോലെ തോന്നിച്ച മരണത്തിന് കെറ്റാമൈൻ അമിതമായി ഉപയോഗിച്ചതാണ് കാരണമെന്ന് വെളിപ്പെട്ടു. മറ്റ് ചില ഘടകങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, കെറ്റാമൈന്റെ തീവ്രമായ (acute) ഫലങ്ങളാണ് മരണത്തിന്റെ പ്രധാന കാരണമെന്ന് ഔദ്യോഗികമായി നിർണയിക്കപ്പെട്ടു.[181]

ആശയക്കുഴപ്പവും അമ്നീഷ്യയും (amnesia) ഉണ്ടാക്കാനുള്ള കഴിവ് കാരണം, കെറ്റാമൈൻ പരിചയക്കാരുടെ ഇടയിലുള്ള ലൈംഗികാതിക്രമ കേസുകളിൽ ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.[182][161]

ഗവേഷണം

[തിരുത്തുക]

2023-ൽ നടത്തിയ ഒരു മെറ്റാ-അനാലിസിസ് (meta-analysis) പ്രകാരം, പ്രത്യേകിച്ച് ഉയർന്ന അളവുകളിൽ, ഡിപ്രഷന്റെ തീവ്രത കുറയ്ക്കുന്നതിൽ റേസമിക് കെറ്റാമൈൻ (racemic ketamine), എസ്കെറ്റാമൈനിനെക്കാൾ (esketamine) കൂടുതൽ ഫലപ്രദമാണ്. കൂടാതെ, കാലക്രമേണ ഇതിന്റെ ഗുണഫലങ്ങൾ കൂടുതൽ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നതായും കണ്ടെത്തി.[36] കെറ്റാമൈൻ നൽകുന്ന ആന്റിഡിപ്രസന്റ് പ്രതികരണം മുൻകൂട്ടി പ്രവചിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ബയോമാർക്കറും (biomarker) ഇതുവരെ സാധൂകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. എന്നാൽ, ഡിപ്രഷനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ന്യൂറോസർക്യൂട്ടറിയിലും (neurocircuitry) വീക്കം സംബന്ധമായ (inflammatory) പാതകളിലും കെറ്റാമൈൻ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തിയേക്കാം.[183]

വിവിധ ക്ലിനിക്കൽ സാഹചര്യങ്ങളിൽ കെറ്റാമൈൻ ഉത്കണ്ഠയിൽ വേഗത്തിലുള്ള (<12 മണിക്കൂർ) കൂടാതെ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന (1–2 ആഴ്ച വരെ) കുറവ് ഉണ്ടാക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു. ഉത്കണ്ഠയിലെ പുരോഗതി ഡിപ്രഷൻ ലക്ഷണങ്ങളിലെ പുരോഗതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവെങ്കിലും, പരമാവധി ഡിസോസിയേഷൻ (peak dissociation) അനുഭവപ്പെടുന്നതുമായി അത് ബന്ധപ്പെട്ടിട്ടില്ല.[184] ഒബ്സസീവ്-കംപൾസീവ് ഡിസോർഡറിൽ (obsessive-compulsive disorder) വേഗത്തിലുള്ളതും സഹിക്കാവുന്നതുമായ ലക്ഷണാശ്വാസം നൽകാനുള്ള സാധ്യത കെറ്റാമൈൻ പ്രകടിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ, ഇതുസംബന്ധിച്ച തെളിവുകൾ പരിമിതവും സ്ഥിരതയില്ലാത്തതുമാണ്.[185][186]

നിരവധി സിസ്റ്റമാറ്റിക് റിവ്യൂകളും (systematic reviews) മെറ്റാ-അനാലിസിസുകളും സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, പോസ്റ്റ്-ട്രോമാറ്റിക് സ്ട്രെസ് ഡിസോർഡറിന്റെ (post-traumatic stress disorder) ലക്ഷണങ്ങളിൽ കെറ്റാമൈൻ ഹ്രസ്വകാലത്തേക്ക് (ഏകദേശം 24 മണിക്കൂർ) കുറവ് ഉണ്ടാക്കാൻ സാധ്യതയുണ്ടെന്നാണ്. എന്നാൽ, ആകെ തെളിവുകളുടെ ഗുണനിലവാരം കുറവാണ്, ദീർഘകാല ഫലങ്ങൾ വ്യക്തമല്ല, കൂടാതെ പാർശ്വഫലങ്ങളും ഉണ്ടാകാം.[187]

വിവിധ ലഹരിവസ്തു ഉപയോഗ സംബന്ധമായ വൈകല്യങ്ങളിൽ (substance use disorders), പ്രത്യേകിച്ച് തെറാപ്പിയുമായി സംയോജിപ്പിച്ച് ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ, കെറ്റാമൈൻ ഹ്രസ്വകാലത്തേക്ക് പിൻവലിക്കൽ ലക്ഷണങ്ങളും (withdrawal) ഉപയോഗിക്കണമെന്ന ശക്തമായ ആഗ്രഹവും (cravings) കുറയ്ക്കുകയും, ലഹരിവസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കൽ (abstinence) മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നതായി പ്രതീക്ഷാജനകമായ ഫലങ്ങൾ കാണിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നിരുന്നാലും, ഇതുസംബന്ധിച്ച തെളിവുകൾ ഇപ്പോഴും പരിമിതവും വ്യത്യസ്ത സ്വഭാവമുള്ളതുമാണ്. അനുയോജ്യമായ ഡോസ്, ദീർഘകാല സുരക്ഷ, ദുരുപയോഗ സാധ്യത എന്നിവ സംബന്ധിച്ച ആശങ്കകൾക്ക് ഇപ്പോഴും വ്യക്തമായ പരിഹാരം ലഭിച്ചിട്ടില്ല.

പ്രത്യേകിച്ച് സൈക്കോതെറാപ്പിയുമായി (psychotherapy) സംയോജിപ്പിക്കുമ്പോൾ, മദ്യത്തിന്റെ ഉപയോഗവും കൊക്കെയ്ൻ ഉപയോഗവും കുറയ്ക്കാൻ കെറ്റാമൈന് സാധ്യതയുണ്ടെന്ന് പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ഇതുസംബന്ധിച്ച തെളിവുകൾ പരിമിതവും സമ്മിശ്രവും കുറഞ്ഞ ഗുണനിലവാരമുള്ളതുമാണ്. ഒപിയോയ്‌ഡുകളുടെ ഉപയോഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഫലങ്ങൾ ഇപ്പോഴും നിർണായകമല്ല.[188]

ബ്രിട്ടീഷ് ക്രിട്ടിക്കൽ സൈക്യാട്രിസ്റ്റായ ജൊവാന മോൺക്രിഫ് മാനസികരോഗങ്ങളുടെ ചികിത്സയ്ക്കായി കെറ്റാമൈനും സൈക്കഡെലിക് മരുന്നുകൾ (psychedelics) പോലുള്ള അനുബന്ധ മരുന്നുകളും ഉപയോഗിക്കുന്നതിനെയും അവയെക്കുറിച്ച് നടത്തുന്ന ഗവേഷണങ്ങളെയും വിമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഈ മരുന്നുകളെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള അമിതമായ പ്രചാരണം, അവയുടെ ഗുണഫലങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന ജീവശാസ്ത്രപരമായ സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ സംശയാസ്പദമായ സ്വഭാവം, വൈദ്യശാസ്ത്രപരമായ ഉപയോഗവും വിനോദപരമായ ഉപയോഗവും തമ്മിലുള്ള അതിർത്തികൾ മങ്ങുന്നത്, ക്ലിനിക്കൽ പരീക്ഷണങ്ങളുടെ അപാകതകളുള്ള കണ്ടെത്തലുകൾ, സാമ്പത്തിക താൽപ്പര്യ വൈരുദ്ധ്യം (financial conflicts of interest), ശക്തമായ പ്രതീക്ഷാ ഫലങ്ങൾ (expectancy effects), വ്യാജ ചികിത്സയോടുള്ള ശരീരത്തിന്റെ ശക്തമായ പ്രതികരണങ്ങൾ (placebo responses), പ്ലാസിബോയുമായി (രോഗിയുടെ തൃപ്തിക്കു വേണ്ടി നൽകുന്ന ഔഷധം) താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ചെറിയതും ഹ്രസ്വകാലത്തേക്കുമാത്രം നിലനിൽക്കുന്നതുമായ ഗുണഫലങ്ങൾ, കൂടാതെ ബുദ്ധിമുട്ടേറിയ അനുഭവങ്ങളും പ്രതികൂല ഫലങ്ങളും ഉണ്ടാകാനുള്ള സാധ്യത എന്നിവ ഉൾപ്പെടെയുള്ള നിരവധി ആശങ്കകളാണ് അവർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത്.[189]

വെറ്ററിനറി ഉപയോഗങ്ങൾ

[തിരുത്തുക]
An empty vial of Ketamine used by veterinarians for injection

വെറ്ററിനറി അനസ്‌തീഷ്യയിൽ (veterinary anesthesia), പൂച്ചകൾ,[190]നായകൾ,[191]മുയലുകൾ, എലികൾ എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള ചെറിയ മൃഗങ്ങളിൽ അനസ്‌തറ്റിക് (anesthetic), വേദനസംഹാരക (analgesic) ഫലങ്ങൾക്കായി കെറ്റാമൈൻ പലപ്പോഴും ഉപയോഗിക്കുന്നു.[192][193] കുതിരകളിൽ അനസ്‌തീഷ്യ ആരംഭിക്കുന്നതിനും (induction) അത് നിലനിർത്തുന്നതിനും കെറ്റാമൈൻ പതിവായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. എലികൾ പോലുള്ള റോഡന്റുകൾക്ക് അനസ്‌തീഷ്യ നൽകാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന വിവിധ മരുന്നുകളുടെ മിശ്രിതമായ “റോഡന്റ് കോക്ക്ടെയിലിന്റെ” ഒരു പ്രധാന ഘടകമാണ് കെറ്റാമൈൻ.[194]

വെറ്ററിനറി ഡോക്ടർമാർ പലപ്പോഴും കെറ്റാമൈൻ സെഡേറ്റീവ് (sedative) മരുന്നുകളോടൊപ്പം ഉപയോഗിച്ച് സമതുലിതമായ അനസ്‌തീഷ്യയും വേദനസംഹാരവും (balanced anesthesia and analgesia) ഉണ്ടാക്കുന്നു. കൂടാതെ, പെയിൻ വിൻഡ്-അപ്പ് (pain wind-up) ഉണ്ടാകുന്നത് തടയാൻ സഹായിക്കുന്നതിനായി സ്ഥിരനിരക്കിലുള്ള ഇൻഫ്യൂഷനായും (constant-rate infusion) കെറ്റാമൈൻ നൽകുന്നു.

വലിയ മൃഗങ്ങളിലെ വേദന നിയന്ത്രിക്കാനും കെറ്റാമൈൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു. കുതിരകളുടെ ശസ്ത്രക്രിയയിൽ പ്രധാനമായും ഉപയോഗിക്കുന്ന ഇൻട്രാവീനസ് (intravenous) അനസ്‌തറ്റിക് മരുന്നാണിത്. സാധാരണയായി ഇത് ഡെറ്റോമിഡിൻ (detomidine), തയോപെന്റൽ (thiopental) എന്നിവയ്‌ക്കൊപ്പം ഉപയോഗിക്കുന്നു; ചിലപ്പോൾ ഗ്വായിഫെനെസിൻ (guaifenesin) ഒപ്പവും ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്.[195]

ഒച്ചുകളിൽ (snails) കെറ്റാമൈൻ സെഡേഷൻ (sedation) അല്ലെങ്കിൽ അനസ്‌തീഷ്യ ഉണ്ടാക്കുന്നതായി തോന്നുന്നില്ല. പകരം, ഇത് അവയിൽ ഉത്തേജകമായ (excitatory) ഫലമാണ് ഉണ്ടാക്കുന്നതെന്ന് തോന്നുന്നു.[196]

അവലംബം

[തിരുത്തുക]
  1. ↑ Morton IK, Hall JM (6 December 2012). Concise Dictionary of Pharmacological Agents: Properties and Synonyms. Springer Science & Business Media. pp. 159–. ISBN 978-94-011-4439-1. Archived from the original on 11 April 2017.
  2. ↑ "Ketamine (Ketalar) Use During Pregnancy". Drugs.com. 22 November 2019. Archived from the original on 26 June 2020. Retrieved 18 May 2020.
  3. ↑ "Drug Scheduling". US DEA. Archived from the original on 8 April 2024. Retrieved 29 December 2023. Ketamine is listed in Schedule III.
  4. ↑ Huang, MC., Lin, SK. (2020). Ketamine Abuse: Past and Present. In: Hashimoto, K., Ide, S., Ikeda, K. (eds) Ketamine. Springer, Singapore. https://doi.org/10.1007/978-981-15-2902-3_1
  5. ↑ Bell RF, Eccleston C, Kalso EA (June 2017). "Ketamine as an adjuvant to opioids for cancer pain" (PDF). The Cochrane Database of Systematic Reviews. 6 (9): CD003351. doi:10.1002/14651858.CD003351.pub3. PMC 6481583. PMID 28657160. Archived (PDF) from the original on 12 January 2024. Retrieved 10 September 2018.{{cite journal}}: CS1 maint: article number as page number (link)
  6. ↑ Moyse DW, Kaye AD, Diaz JH, Qadri MY, Lindsay D, Pyati S (March 2017). "Perioperative Ketamine Administration for Thoracotomy Pain". Pain Physician. 20 (3): 173–184. PMID 28339431.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Mathew SJ, Zarate Jr CA (25 November 2016). Ketamine for Treatment-Resistant Depression: The First Decade of Progress. Springer. pp. 8–10, 14–22. ISBN 978-3-319-42925-0. Archived from the original on 8 September 2017.
  8. ↑ Brayfield A, ed. (9 January 2017). "Ketamine Hydrochloride: Martindale: The Complete Drug Reference". MedicinesComplete. London, UK: Pharmaceutical Press. Archived from the original on 28 August 2021. Retrieved 24 August 2017.
  9. 1 2 Kintz P (22 March 2014). Toxicological Aspects of Drug-Facilitated Crimes. Elsevier Science. pp. 87–. ISBN 978-0-12-416969-2. Archived from the original on 8 September 2017.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Marland S, Ellerton J, Andolfatto G, Strapazzon G, Thomassen O, Brandner B, Weatherall A, Paal P (June 2013). "Ketamine: use in anesthesia". CNS Neurosci Ther. 19 (6): 381–9. doi:10.1111/cns.12072. PMC 6493613. PMID 23521979.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 Hashimoto K (October 2019). "Rapid-acting antidepressant ketamine, its metabolites and other candidates: A historical overview and future perspective". Psychiatry and Clinical Neurosciences. 73 (10): 613–627. doi:10.1111/pcn.12902. PMC 6851782. PMID 31215725.
  12. 1 2 Dayton PG, Stiller RL, Cook DR, Perel JM (1983). "The binding of ketamine to plasma proteins: emphasis on human plasma". Eur J Clin Pharmacol. 24 (6): 825–31. doi:10.1007/BF00607095. PMID 6884418. S2CID 807011.
  13. ↑ Hijazi Y, Boulieu R (July 2002). "Contribution of CYP3A4, CYP2B6, and CYP2C9 isoforms to N-demethylation of ketamine in human liver microsomes". Drug Metabolism and Disposition. 30 (7): 853–8. doi:10.1124/dmd.30.7.853. PMID 12065445. S2CID 15787750.
  14. 1 2 3 4 Rao LK, Flaker AM, Friedel CC, Kharasch ED (December 2016). "Role of Cytochrome P4502B6 Polymorphisms in Ketamine Metabolism and Clearance". Anesthesiology. 125 (6): 1103–1112. doi:10.1097/ALN.0000000000001392. PMID 27763887. S2CID 41380105.
  15. 1 2 3 4 5 6 7 8 Sinner B, Graf BM (2008). "Ketamine". In Schüttler J, Schwilden H (eds.). Modern Anesthetics. Handbook of Experimental Pharmacology. Vol. 182. pp. 313–33. doi:10.1007/978-3-540-74806-9_15. ISBN 978-3-540-72813-9. PMID 18175098.
  16. 1 2 3 4 5 6 7 8 Quibell R, Prommer EE, Mihalyo M, Twycross R, Wilcock A (March 2011). "Ketamine*". Journal of Pain and Symptom Management (Therapeutic Review). 41 (3): 640–9. doi:10.1016/j.jpainsymman.2011.01.001. PMID 21419322. Archived from the original on 16 September 2018. Retrieved 28 July 2014.
  17. 1 2 3 Chang T, Glazko AJ (1974). "Biotransformation and disposition of ketamine". Int Anesthesiol Clin. 12 (2): 157–77. doi:10.1097/00004311-197412020-00018. PMID 4603048. S2CID 30723730.
  18. ↑ Sass W, Fusari S (1977). "Ketamine". Analytical Profiles of Drug Substances. Vol. 6. Academic Press. pp. 297–322. doi:10.1016/S0099-5428(08)60347-0. ISBN 9780122608063.
  19. ↑ "Ketamine". PubChem (in ഇംഗ്ലീഷ്). U.S. National Library of Medicine. Retrieved 22 May 2025.
  20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Sachdeva B, Sachdeva P, Ghosh S, Ahmad F, Sinha JK (March 2023). "Ketamine as a therapeutic agent in major depressive disorder and posttraumatic stress disorder: Potential medicinal and deleterious effects". Ibrain (in ഇംഗ്ലീഷ്). 9 (1): 90–101. doi:10.1002/ibra.12094. ISSN 2769-2795. PMC 10528797. PMID 37786516. S2CID 257117630.
  21. 1 2 3 4 5 6 Zanos P, Moaddel R, Morris PJ, Riggs LM, Highland JN, Georgiou P, Pereira EF, Albuquerque EX, Thomas CJ, Zarate CA, Gould TD (July 2018). "Ketamine and Ketamine Metabolite Pharmacology: Insights into Therapeutic Mechanisms". Pharmacol Rev. 70 (3): 621–660. doi:10.1124/pr.117.015198. PMC 6020109. PMID 29945898.
  22. 1 2 3 4 5 Green SM, Roback MG, Kennedy RM, Krauss B (May 2011). "Clinical practice guideline for emergency department ketamine dissociative sedation: 2011 update". Annals of Emergency Medicine. 57 (5): 449–461. doi:10.1016/j.annemergmed.2010.11.030. PMID 21256625.
  23. 1 2 Zhang K, Hashimoto K (January 2019). "An update on ketamine and its two enantiomers as rapid-acting antidepressants". Expert Review of Neurotherapeutics. 19 (1): 83–92. doi:10.1080/14737175.2019.1554434. PMID 30513009. S2CID 54628949.
  24. ↑ Hibicke M, Landry AN, Kramer HM, Talman ZK, Nichols CD (March 2020). "Psychedelics, but Not Ketamine, Produce Persistent Antidepressant-like Effects in a Rodent Experimental System for the Study of Depression". ACS Chemical Neuroscience. 11 (6): 864–871. doi:10.1021/acschemneuro.9b00493. PMID 32133835. S2CID 212418003.
  25. 1 2 3 4 Morgan CJ, Curran HV (January 2012). "Ketamine use: a review". Addiction. 107 (1): 27–38. doi:10.1111/j.1360-0443.2011.03576.x. PMID 21777321. S2CID 11064759.
  26. 1 2 3 4 5 Marcantoni WS, Akoumba BS, Wassef M, Mayrand J, Lai H, Richard-Devantoy S, Beauchamp S (December 2020). "A systematic review and meta-analysis of the efficacy of intravenous ketamine infusion for treatment resistant depression: January 2009 - January 2019". J Affect Disord. 277: 831–841. doi:10.1016/j.jad.2020.09.007. PMID 33065824. S2CID 223557698.
  27. 1 2 3 4 5 6 Swainson J, McGirr A, Blier P, Brietzke E, Richard-Devantoy S, Ravindran N, et al. (November 2020). "The Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments (CANMAT) Task Force Recommendations for the Use of Racemic Ketamine in Adults with Major Depressive Disorder: Recommandations Du Groupe De Travail Du Réseau Canadien Pour Les Traitements De L'humeur Et De L'anxiété (Canmat) Concernant L'utilisation De La Kétamine Racémique Chez Les Adultes Souffrant De Trouble Dépressif Majeur". Can J Psychiatry. 66 (2): 113–125. doi:10.1177/0706743720970860. PMC 7918868. PMID 33174760.
  28. 1 2 3 Bobo WV, Riva-Posse P, Goes FS, Parikh SV (April 2020). "Next-Step Treatment Considerations for Patients With Treatment-Resistant Depression That Responds to Low-Dose Intravenous Ketamine". Focus (Am Psychiatr Publ). 18 (2): 181–192. doi:10.1176/appi.focus.20190048. PMC 7587874. PMID 33162856.
  29. 1 2 Orhurhu VJ, Vashisht R, Claus LE, Cohen SP (April 2022). "Ketamine toxicity". StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. PMID 31082131. Archived from the original on 16 May 2022. Retrieved 18 August 2022.
  30. ↑ Peltoniemi MA, Hagelberg NM, Olkkola KT, Saari TI (September 2016). "Ketamine: A Review of Clinical Pharmacokinetics and Pharmacodynamics in Anesthesia and Pain Therapy". Clinical Pharmacokinetics. 55 (9): 1059–77. doi:10.1007/s40262-016-0383-6. PMID 27028535. S2CID 5078489.
  31. 1 2 3 4 5 6 7 Cohen SP, Bhatia A, Buvanendran A, Schwenk ES, Wasan AD, Hurley RW, et al. (July 2018). "Consensus Guidelines on the Use of Intravenous Ketamine Infusions for Chronic Pain From the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine, the American Academy of Pain Medicine, and the American Society of Anesthesiologists". Reg Anesth Pain Med. 43 (5): 521–546. doi:10.1097/AAP.0000000000000808. PMC 6023575. PMID 29870458.
  32. 1 2 3 4 5 Domino EF (September 2010). "Taming the ketamine tiger. 1965". Anesthesiology. 113 (3): 678–84. doi:10.1097/ALN.0b013e3181ed09a2. PMID 20693870.
  33. ↑ World Health Organization (2021). World Health Organization model list of essential medicines: 22nd list (2021). Geneva: World Health Organization. hdl:10665/345533. WHO/MHP/HPS/EML/2021.02.
  34. 1 2 "Ketamine Injection". Drugs.com. Archived from the original on 10 December 2014. Retrieved 1 December 2014.
  35. ↑ Peltoniemi MA, Hagelberg NM, Olkkola KT, Saari TI (September 2016). "Ketamine: A Review of Clinical Pharmacokinetics and Pharmacodynamics in Anesthesia and Pain Therapy". Clinical Pharmacokinetics. 55 (9): 1059–77. doi:10.1007/s40262-016-0383-6. PMID 27028535. S2CID 5078489.
  36. 1 2 3 Nikolin S, Rodgers A, Schwaab A, Bahji A, Zarate C, Vazquez G, Loo C (August 2023). "Ketamine for the treatment of major depression: a systematic review and meta-analysis". eClinicalMedicine (in English). 62 102127. doi:10.1016/j.eclinm.2023.102127. PMC 10430179. PMID 37593223.{{cite journal}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  37. ↑ World Health Organization (2023). The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023). Geneva: World Health Organization. hdl:10665/371090. WHO/MHP/HPS/EML/2023.02.
  38. 1 2 Rosenbaum SB, Gupta V, Palacios JL (2020). "Ketamine". StatPearls. StatPearls Publishing. PMID 29262083. Archived from the original on 12 November 2020. Retrieved 5 March 2020.
  39. ↑ Heshmati F, Zeinali MB, Noroozinia H, Abbacivash R, Mahoori A (December 2003). "Use of ketamine in severe status asthmaticus in intensive care unit". Iranian Journal of Allergy, Asthma, and Immunology. 2 (4): 175–80. PMID 17301376. Archived from the original on 6 October 2014.
  40. ↑ Adams HA (December 1997). "[S-(+)-ketamine. Circulatory interactions during total intravenous anesthesia and analgesia-sedation]" [S-(+)-ketamine. Circulatory interactions during total intravenous anesthesia and analgesia-sedation]. Der Anaesthesist (in ജർമ്മൻ). 46 (12): 1081–7. doi:10.1007/s001010050510. PMID 9451493. S2CID 36323023.
  41. ↑ Wong JJ, Lee JH, Turner DA, Rehder KJ (August 2014). "A review of the use of adjunctive therapies in severe acute asthma exacerbation in critically ill children". Expert Review of Respiratory Medicine. 8 (4): 423–41. doi:10.1586/17476348.2014.915752. PMID 24993063. S2CID 31435021.
  42. 1 2 3 Anand A, Charney DS, Oren DA, Berman RM, Hu XS, Cappiello A, Krystal JH (March 2000). "Attenuation of the neuropsychiatric effects of ketamine with lamotrigine: support for hyperglutamatergic effects of N-methyl-D-aspartate receptor antagonists". Arch Gen Psychiatry. 57 (3): 270–6. doi:10.1001/archpsyc.57.3.270. PMID 10711913.
  43. 1 2 3 Krupitsky EM, Burakov AM, Romanova TN, Grinenko NI, Grinenko AY, Fletcher J, Petrakis IL, Krystal JH (December 2001). "Attenuation of ketamine effects by nimodipine pretreatment in recovering ethanol dependent men: psychopharmacologic implications of the interaction of NMDA and L-type calcium channel antagonists". Neuropsychopharmacology. 25 (6): 936–47. doi:10.1016/S0893-133X(01)00346-3. PMID 11750186.
  44. 1 2 3 4 5 Barrett W, Buxhoeveden M, Dhillon S (October 2020). "Ketamine: a versatile tool for anesthesia and analgesia". Current Opinion in Anesthesiology. 33 (5): 633–638. doi:10.1097/ACO.0000000000000916. PMID 32826629. S2CID 221236545.
  45. ↑ Cohen L, Athaide V, Wickham ME, Doyle-Waters MM, Rose NG, Hohl CM (January 2015). "The effect of ketamine on intracranial and cerebral perfusion pressure and health outcomes: a systematic review". Annals of Emergency Medicine. 65 (1): 43–51.e2. doi:10.1016/j.annemergmed.2014.06.018. PMID 25064742.
  46. 1 2 Mion G (September 2017). "History of anaesthesia: The ketamine story – past, present and future". Eur J Anaesthesiol. 34 (9): 571–575. doi:10.1097/EJA.0000000000000638. PMID 28731926. S2CID 27536846.
  47. ↑ Nickson C (7 August 2013). "Intubation, Hypotension and Shock". Life in the Fastlane (blog). Critical Care Compendium. Archived from the original on 9 February 2014. Retrieved 10 April 2014.[unreliable medical source?]
  48. ↑ Manley G, Knudson MM, Morabito D, Damron S, Erickson V, Pitts L (October 2001). "Hypotension, hypoxia, and head injury: frequency, duration, and consequences". Archives of Surgery. 136 (10): 1118–23. doi:10.1001/archsurg.136.10.1118. PMID 11585502.
  49. ↑ Hemmingsen C, Nielsen JE (November 1991). "Intravenous ketamine for prevention of severe hypotension during spinal anaesthesia". Acta Anaesthesiologica Scandinavica. 35 (8): 755–7. doi:10.1111/j.1399-6576.1991.tb03385.x. PMID 1763596. S2CID 1324453.
  50. ↑ Wong DH, Jenkins LC (May 1975). "The cardiovascular effects of ketamine in hypotensive states". Canadian Anaesthetists' Society Journal. 22 (3): 339–48. doi:10.1007/BF03004843. PMID 1139377.
  51. 1 2 Kurdi MS, Theerth KA, Deva RS (September 2014). "Ketamine: Current applications in anesthesia, pain, and critical care". Anesthesia: Essays and Researches. 8 (3): 283–90. doi:10.4103/0259-1162.143110. PMC 4258981. PMID 25886322.
  52. ↑ Bali A, Dang AK, Gonzalez DA, Kumar R, Asif S (2024-04-24). "Clinical Uses of Ketamine in Children: A Narrative Review - PMC". Cureus. 14 (7): e27065. doi:10.7759/cureus.27065. PMC 9389002. PMID 35989801.{{cite journal}}: CS1 maint: article number as page number (link)
  53. ↑ Goyal S, Agrawal A (May 2013). "Ketamine in status asthmaticus: A review". Indian Journal of Critical Care Medicine. 17 (3): 154–61. doi:10.4103/0972-5229.117048. PMC 3777369. PMID 24082612.
  54. 1 2 3 Schwenk ES, Viscusi ER, Buvanendran A, Hurley RW, Wasan AD, Narouze S, Bhatia A, Davis FN, Hooten WM, Cohen SP (July 2018). "Consensus Guidelines on the Use of Intravenous Ketamine Infusions for Acute Pain Management From the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine, the American Academy of Pain Medicine, and the American Society of Anesthesiologists". Reg Anesth Pain Med. 43 (5): 456–466. doi:10.1097/AAP.0000000000000806. PMC 6023582. PMID 29870457.
  55. ↑ Sin B, Ternas T, Motov SM (March 2015). "The use of subdissociative-dose ketamine for acute pain in the emergency department". Academic Emergency Medicine. 22 (3): 251–7. doi:10.1111/acem.12604. PMID 25716117. S2CID 24658476.
  56. ↑ Svenson J, Biedermann M (2011). "Ketamine: a unique drug with several potential uses in the prehospital setting". Journal of Paramedic Practice. 3 (10): 552–556. doi:10.12968/jpar.2011.3.10.552.
  57. ↑ Karlow N, Schlaepfer CH, Stoll CR, Doering M, Carpenter CR, Colditz GA, et al. (October 2018). "A Systematic Review and Meta-analysis of Ketamine as an Alternative to Opioids for Acute Pain in the Emergency Department". Academic Emergency Medicine. 25 (10): 1086–1097. doi:10.1111/acem.13502. PMID 30019434.
  58. ↑ Radvansky BM, Shah K, Parikh A, Sifonios AN, Le V, Eloy JD (2015). "Role of ketamine in acute postoperative pain management: a narrative review". BioMed Research International. 2015: 749837. doi:10.1155/2015/749837. PMC 4606413. PMID 26495312.{{cite journal}}: CS1 maint: article number as page number (link)
  59. ↑ Lee M, Silverman SM, Hansen H, Patel VB, Manchikanti L (2011). "A comprehensive review of opioid-induced hyperalgesia". Pain Physician. 14 (2): 145–61. doi:10.36076/ppj.2011/14/145. PMID 21412369.
  60. ↑ Zhou Y, Mannan A, Han Y, Liu H, Guan HL, Gao X, et al. (December 2019). "Efficacy and safety of prophylactic use of ketamine for prevention of postanesthetic shivering: a systematic review and meta analysis". BMC Anesthesiology. 19 (1): 245. doi:10.1186/s12871-019-0910-8. PMC 6937868. PMID 31888509.
  61. ↑ Elia N, Tramèr MR (January 2005). "Ketamine and postoperative pain—a quantitative systematic review of randomised trials". Pain. 113 (1–2): 61–70. doi:10.1016/j.pain.2004.09.036. PMID 15621365. S2CID 25925720.
  62. 1 2 3 4 Molero P, Ramos-Quiroga JA, Martin-Santos R, Calvo-Sánchez E, Gutiérrez-Rojas L, Meana JJ (May 2018). "Antidepressant Efficacy and Tolerability of Ketamine and Esketamine: A Critical Review". CNS Drugs. 32 (5): 411–420. doi:10.1007/s40263-018-0519-3. PMID 29736744. S2CID 13679905.
  63. ↑ Sanacora G, Katz R (July 2018). "Ketamine: A Review for Clinicians". Focus. 16 (3). American Psychiatric Association Publishing: 243–250. doi:10.1176/appi.focus.20180012. PMC 6493090. PMID 31975918.
  64. 1 2 Singh I, Morgan C, Curran V, Nutt D, Schlag A, McShane R (May 2017). "Ketamine treatment for depression: opportunities for clinical innovation and ethical foresight". The Lancet. Psychiatry. 4 (5): 419–426. doi:10.1016/S2215-0366(17)30102-5. hdl:10871/30208. PMID 28395988. S2CID 28186580. Archived from the original on 9 March 2019. Retrieved 10 September 2018.
  65. ↑ Al-Garni AM, Vazquez G, Alotibi T, Hernandorena C, Knyahnytska Y (February 2026). "Efficacy and safety of ketamine maintenance therapy in treatment-resistant depression: A systematic review of treatment protocols and clinical outcomes". Journal of Affective Disorders. 394 (Pt A) 120475. doi:10.1016/j.jad.2025.120475. PMID 41109417.
  66. ↑ Jollant F, Abbar M, Ait Tayeb AE (April 2026). "Suicidal crisis: first regulatory approval of IV racemic ketamine". Lancet (in English). 407 (10537): 1421. doi:10.1016/S0140-6736(26)00594-5. PMID 41941877.{{cite journal}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  67. ↑ Shamabadi A, Ahmadzade A, Hasanzadeh A (September 2022). "Ketamine for suicidality: An umbrella review". British Journal of Clinical Pharmacology. 88 (9): 3990–4018. doi:10.1111/bcp.15360. PMID 35451097.
  68. ↑ Witt K, Potts J, Hubers A, Grunebaum MF, Murrough JW, Loo C, Cipriani A, Hawton K (January 2020). "Ketamine for suicidal ideation in adults with psychiatric disorders: A systematic review and meta-analysis of treatment trials". Aust N Z J Psychiatry. 54 (1): 29–45. doi:10.1177/0004867419883341. PMID 31729893. S2CID 208035394. Archived from the original on 2 July 2022. Retrieved 18 January 2021.
  69. ↑ "Spravato (esketamine)". European Medicines Agency. 8 July 2022. Archived from the original on 23 November 2020. Retrieved 20 July 2022.
  70. ↑ "FDA approves new nasal spray medication for treatment-resistant depression; available only at a certified doctor's office or clinic". US Food and Drug Administration. 5 March 2019. Archived from the original on 23 July 2021. Retrieved 29 July 2022.
  71. 1 2 Dean RL, Marquardt T, Hurducas C, Spyridi S, Barnes A, Smith R, Cowen PJ, McShane R, Hawton K, Malhi GS, Geddes J, Cipriani A (October 2021). "Ketamine and other glutamate receptor modulators for depression in adults with bipolar disorder". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2021 (10) CD011611. doi:10.1002/14651858.CD011611.pub3. PMC 8499740. PMID 34623633.
  72. ↑ "FDA alerts health care professionals of potential risks associated with compounded ketamine nasal spray". US Food and Drug Administration. 16 February 2022. Archived from the original on 31 August 2022. Retrieved 29 July 2022.
  73. 1 2 Dean RL, Hurducas C, Hawton K, Spyridi S, Cowen PJ, Hollingsworth S, et al. (September 2021). "Ketamine and other glutamate receptor modulators for depression in adults with unipolar major depressive disorder". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 9 (11): CD011612. doi:10.1002/14651858.CD011612.pub3. PMC 8434915. PMID 34510411.{{cite journal}}: CS1 maint: article number as page number (link)
  74. ↑ Jansen K (2001). Ketamine: Dreams and Realities. Multidisciplinary Association for Psychedelic Studies. p. 122. ISBN 978-0-9660019-3-8.
  75. ↑ Peinkhofer C, Dreier JP, Kondziella D (July 2019). "Semiology and Mechanisms of Near-Death Experiences". Current Neurology and Neuroscience Reports. 19 (9): 62. doi:10.1007/s11910-019-0983-2. PMID 31352520. S2CID 198965307.
  76. ↑ Martial C, Cassol H, Charland-Verville V, Pallavicini C, Sanz C, Zamberlan F, Vivot RM, Erowid F, Erowid E, Laureys S, Greyson B, Tagliazucchi E (March 2019). "Neurochemical models of near-death experiences: A large-scale study based on the semantic similarity of written reports". Consciousness and Cognition. 69: 52–69. doi:10.1016/j.concog.2019.01.011. hdl:2268/231971. PMID 30711788. S2CID 73432875.
  77. ↑ Liu L, Huang H, Li Y, Zhang R, Wei Y, Wu W (October 2021). "Severe Encephalatrophy and Related Disorders From Long-Term Ketamine Abuse: A Case Report and Literature Review". Frontiers in Psychiatry. 12 707326. National Institute of Health. doi:10.3389/fpsyt.2021.707326. PMC 8519172. PMID 34658951.
  78. ↑ Morgan CJ, Muetzelfeldt L, Curran HV (January 2010). "Consequences of chronic ketamine self-administration upon neurocognitive function and psychological wellbeing: a 1-year longitudinal study". Addiction. 105 (1): 121–33. doi:10.1111/j.1360-0443.2009.02761.x. PMID 19919593.
  79. ↑ Ghosh S, Sinha JK, Khan T, Devaraju KS, Singh P, Vaibhav K, Gaur P (April 2021). "Pharmacological and Therapeutic Approaches in the Treatment of Epilepsy". Biomedicines. 9 (5): 470. doi:10.3390/biomedicines9050470. PMC 8146518. PMID 33923061.
  80. ↑ Gomes D, Pimentel J, Bentes C, Aguiar de Sousa D, Antunes AP, Alvarez A, Silva ZC (October 2018). "Consensus Protocol for the Treatment of Super-Refractory Status Epilepticus". Acta Médica Portuguesa. 31 (10): 598–605. doi:10.20344/amp.9679. PMID 30387431. Archived from the original on 29 August 2020. Retrieved 11 February 2020.
  81. ↑ Rosati A, De Masi S, Guerrini R (November 2018). "Ketamine for Refractory Status Epilepticus: A Systematic Review". CNS Drugs. 32 (11): 997–1009. doi:10.1007/s40263-018-0569-6. PMID 30232735. S2CID 52302073.
  82. ↑ Linder LM, Ross CA, Weant KA (January 2018). "Ketamine for the Acute Management of Excited Delirium and Agitation in the Prehospital Setting". Pharmacotherapy. 38 (1): 139–151. doi:10.1002/phar.2060. PMID 29136301.
  83. ↑ Peter C, Suhas S, Gowda GS, Ghadigaonkar D, Muliyala KP, Reddi VS (January 2025). "Systematic review of parenteral ketamine for managing acute agitation in emergency settings". Asian J Psychiatr. 103 104344. doi:10.1016/j.ajp.2024.104344. PMID 39724793.
  84. ↑ Brown AC, Evans DD, Tucker P (2023). "Is Ketamine an Effective Treatment of Acute Agitation in the Emergency Department? Implications for APRN Practice". Adv Emerg Nurs J. 45 (4): 253–259. doi:10.1097/TME.0000000000000479. PMID 37885076.
  85. ↑ Barbic D, Andolfatto G, Grunau B, Scheuermeyer FX, Macewan B, Qian H, Wong H, Barbic SP, Honer WG (December 2021). "Rapid Agitation Control With Ketamine in the Emergency Department: A Blinded, Randomized Controlled Trial". Ann Emerg Med. 78 (6): 788–795. doi:10.1016/j.annemergmed.2021.05.023. PMID 34353650.
  86. ↑ Lin J, Figuerado Y, Montgomery A, Lee J, Cannis M, Norton VC, Calvo R, Sikand H (June 2021). "Efficacy of ketamine for initial control of acute agitation in the emergency department: A randomized study". Am J Emerg Med. 44: 306–311. doi:10.1016/j.ajem.2020.04.013. PMID 32340820.
  87. 1 2 3 Jat KR, Chawla D, et al. (Cochrane Airways Group) (November 2012). "Ketamine for management of acute exacerbations of asthma in children". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 11 (11) CD009293. doi:10.1002/14651858.CD009293.pub2. PMC 6483733. PMID 23152273.
  88. 1 2 3 4 5 6 Strayer RJ, Nelson LS (November 2008). "Adverse events associated with ketamine for procedural sedation in adults". The American Journal of Emergency Medicine. 26 (9): 985–1028. doi:10.1016/j.ajem.2007.12.005. PMID 19091264. Archived from the original on 8 September 2017.
  89. ↑ Nutt DJ, King LA, Phillips LD (November 2010). "Drug harms in the UK: a multicriteria decision analysis". Lancet. 376 (9752): 1558–1565. Bibcode:2010Lanc..376.1558N. doi:10.1016/S0140-6736(10)61462-6. PMID 21036393. S2CID 5667719.
  90. ↑ Acevedo-Diaz EE, Cavanaugh GW, Greenstein D, Kraus C, Kadriu B, Zarate CA, Park LT (February 2020). "Comprehensive assessment of side effects associated with a single dose of ketamine in treatment-resistant depression". J Affect Disord. 263: 568–575. doi:10.1016/j.jad.2019.11.028. PMC 8457026. PMID 31791675.
  91. ↑ Smith HS (2010). "Ketamine-induced urologic insult (KIUI)". Pain Physician. 13 (6): E343–6. doi:10.36076/ppj.2010/13/E343. PMID 21102971.
  92. 1 2 3 Castellani D, Pirola GM, Gubbiotti M, Rubilotta E, Gudaru K, Gregori A, Dellabella M (April 2020). "What urologists need to know about ketamine-induced uropathy: A systematic review". Neurourol Urodyn. 39 (4): 1049–1062. doi:10.1002/nau.24341. PMID 32212278. S2CID 214643776.
  93. ↑ Middela S, Pearce I (January 2011). "Ketamine-induced vesicopathy: a literature review". International Journal of Clinical Practice. 65 (1): 27–30. doi:10.1111/j.1742-1241.2010.02502.x. PMID 21155941. S2CID 25034266. Archived from the original on 19 September 2018. Retrieved 10 September 2018.
  94. ↑ Qixin D, Tianpeng W, Xiaochun Y, Lingqi L, Jiantao Y, Zhongjie L (20 January 2017). "Changes to the bladder epithelial barrier are associated with ketamine-induced cystitis". Experimental and Therapeutic Medicine. 14 (4): 2757–2762. doi:10.3892/etm.2017.4913. PMC 5615221. PMID 28966667.
  95. ↑ Xie X, Liang J, Huang R, Luo C, Yang J, Xing H, Zhou L, Qiao H, Ergu E, Chen H (July 2021). "Molecular pathways underlying tissue injuries in the bladder with ketamine cystitis". FASEB Journal. 35 (7) e21703. doi:10.1096/fj.202100437. PMID 34105799.
  96. ↑ Wong GL, Tam YH, Ng CF, Chan AW, Choi PC, Chu WC, Lai PB, Chan HL, Wong VW (October 2014). "Liver injury is common among chronic abusers of ketamine". Clinical Gastroenterology and Hepatology. 12 (10): 1759–62.e1. doi:10.1016/j.cgh.2014.01.041. PMID 24534547.
  97. ↑ Joseph P, Binu R, Sebastian T, Fahmy H (11 December 2017). "Multiorgan Dysfunction Related to Chronic Ketamine Abuse". Baylor University Medical Center Proceedings. 27 (3): 223–225. doi:10.1080/08998280.2014.11929117. PMC 4059572. PMID 24982568.
  98. ↑ Ahamed AN, Yahya AA (2 June 2016). "Chronic biliary colic associated with ketamine abuse". International Medical Case Reports Journal. 9: 135–137. doi:10.2147/IMCRJ.S100648. PMC 4898409. PMID 27330331.
  99. ↑ Hui TW, Short TG, Hong W, Suen T, Gin T, Plummer J (March 1995). "Additive interactions between propofol and ketamine when used for anesthesia induction in female patients". Anesthesiology. 82 (3): 641–8. doi:10.1097/00000542-199503000-00005. PMID 7879932. S2CID 24005549.
  100. ↑ Hong W, Short TG, Hui TW (December 1993). "Hypnotic and anesthetic interactions between ketamine and midazolam in female patients". Anesthesiology. 79 (6): 1227–32. doi:10.1097/00000542-199312000-00013. PMID 8267198. S2CID 12246068.
  101. ↑ Krystal JH, Madonick S, Perry E, Gueorguieva R, Brush L, Wray Y, Belger A, D'Souza DC (August 2006). "Potentiation of low dose ketamine effects by naltrexone: potential implications for the pharmacotherapy of alcoholism". Neuropsychopharmacology. 31 (8): 1793–800. doi:10.1038/sj.npp.1300994. PMID 16395307.
  102. ↑ Handa F, Tanaka M, Nishikawa T, Toyooka H (February 2000). "Effects of oral clonidine premedication on side effects of intravenous ketamine anesthesia: a randomized, double-blind, placebo-controlled study". J Clin Anesth. 12 (1): 19–24. doi:10.1016/s0952-8180(99)00131-2. PMID 10773503.
  103. 1 2 Andrade C (July 2017). "Ketamine for Depression, 5: Potential Pharmacokinetic and Pharmacodynamic Drug Interactions". The Journal of Clinical Psychiatry. 78 (7): e858–e861. doi:10.4088/JCP.17f11802. PMID 28858450.
  104. 1 2 Peltoniemi MA, Hagelberg NM, Olkkola KT, Saari TI (September 2016). "Ketamine: A Review of Clinical Pharmacokinetics and Pharmacodynamics in Anesthesia and Pain Therapy". Clin Pharmacokinet. 55 (9): 1059–77. doi:10.1007/s40262-016-0383-6. PMID 27028535. S2CID 5078489.
  105. 1 2 Garay R, Zarate CA, Cavero I, Kim YK, Charpeaud T, Skolnick P (October 2018). "The development of glutamate-based antidepressants is taking longer than expected". Drug Discovery Today. 23 (10): 1689–1692. doi:10.1016/j.drudis.2018.02.006. PMC 6211562. PMID 29501913.
  106. 1 2 Moaddel R, Abdrakhmanova G, Kozak J, Jozwiak K, Toll L, Jimenez L, Rosenberg A, Tran T, Xiao Y, Zarate CA, Wainer IW (January 2013). "Sub-anesthetic concentrations of (R,S)-ketamine metabolites inhibit acetylcholine-evoked currents in α7 nicotinic acetylcholine receptors". Eur J Pharmacol. 698 (1–3): 228–34. doi:10.1016/j.ejphar.2012.11.023. PMC 3534778. PMID 23183107.
  107. ↑ "Arketamine – Jiangsu Hengrui Medicine – AdisInsight". Archived from the original on 13 April 2021. Retrieved 13 November 2019.
  108. 1 2 3 4 Zanos P, Gould TD (April 2018). "Mechanisms of ketamine action as an antidepressant". Molecular Psychiatry. 23 (4): 801–811. doi:10.1038/mp.2017.255. PMC 5999402. PMID 29532791.
  109. ↑ Kim D, Cheong E, Shin HS (June 2018). "Overcoming Depression by Inhibition of Neural Burst Firing". Neuron. 98 (5): 878–879. doi:10.1016/j.neuron.2018.05.032. PMID 29879390.
  110. ↑ Yang Y, Cui Y, Sang K, Dong Y, Ni Z, Ma S, Hu H (February 2018). "Ketamine blocks bursting in the lateral habenula to rapidly relieve depression". Nature. 554 (7692): 317–322. Bibcode:2018Natur.554..317Y. doi:10.1038/nature25509. PMID 29446381. S2CID 3334820.
  111. ↑ Zanos P, Thompson SM, Duman RS, Zarate CA, Gould TD (March 2018). "Convergent Mechanisms Underlying Rapid Antidepressant Action". CNS Drugs. 32 (3): 197–227. doi:10.1007/s40263-018-0492-x. PMC 6005380. PMID 29516301.
  112. ↑ Gilbert JR, Yarrington JS, Wills KE, Nugent AC, Zarate CA (August 2018). "Glutamatergic Signaling Drives Ketamine-Mediated Response in Depression: Evidence from Dynamic Causal Modeling". The International Journal of Neuropsychopharmacology. 21 (8): 740–747. doi:10.1093/ijnp/pyy041. PMC 6070027. PMID 29668918.
  113. ↑ Björkholm C, Monteggia LM (March 2016). "BDNF – a key transducer of antidepressant effects". Neuropharmacology. 102: 72–79. doi:10.1016/j.neuropharm.2015.10.034. PMC 4763983. PMID 26519901.
  114. ↑ Castrén E, Kojima M (January 2017). "Brain-derived neurotrophic factor in mood disorders and antidepressant treatments". Neurobiology of Disease. 97 (Pt B): 119–126. doi:10.1016/j.nbd.2016.07.010. hdl:10138/311483. PMID 27425886. S2CID 644350.
  115. ↑ Morris PJ, Moaddel R, Zanos P, Moore CE, Gould TD, Zarate CA, Thomas CJ (September 2017). "Synthesis and N-Methyl-d-aspartate (NMDA) Receptor Activity of Ketamine Metabolites". Organic Letters. 19 (17): 4572–4575. doi:10.1021/acs.orglett.7b02177. PMC 5641405. PMID 28829612.
  116. 1 2 3 4 Roth BL, Gibbons S, Arunotayanun W, Huang XP, Setola V, Treble R, Iversen L (2013). "The ketamine analogue methoxetamine and 3- and 4-methoxy analogues of phencyclidine are high affinity and selective ligands for the glutamate NMDA receptor". PLOS ONE. 8 (3) e59334. Bibcode:2013PLoSO...859334R. doi:10.1371/journal.pone.0059334. PMC 3602154. PMID 23527166.
  117. 1 2 Hirota K, Okawa H, Appadu BL, Grandy DK, Devi LA, Lambert DG (January 1999). "Stereoselective interaction of ketamine with recombinant mu, kappa, and delta opioid receptors expressed in Chinese hamster ovary cells". Anesthesiology. 90 (1): 174–82. doi:10.1097/00000542-199901000-00023. PMID 9915326.
  118. ↑ Hirota K, Sikand KS, Lambert DG (1999). "Interaction of ketamine with mu2 opioid receptors in SH-SY5Y human neuroblastoma cells". Journal of Anesthesia. 13 (2): 107–9. doi:10.1007/s005400050035. PMID 14530949. S2CID 9322174.
  119. ↑ Nemeth CL, Paine TA, Rittiner JE, Béguin C, Carroll FI, Roth BL, Cohen BM, Carlezon WA (June 2010). "Role of kappa-opioid receptors in the effects of salvinorin A and ketamine on attention in rats". Psychopharmacology (Berl). 210 (2): 263–74. doi:10.1007/s00213-010-1834-7. PMC 2869248. PMID 20358363.
  120. ↑ Robson MJ, Elliott M, Seminerio MJ, Matsumoto RR (April 2012). "Evaluation of sigma (σ) receptors in the antidepressant-like effects of ketamine in vitro and in vivo". Eur Neuropsychopharmacol. 22 (4): 308–17. doi:10.1016/j.euroneuro.2011.08.002. PMID 21911285. S2CID 24494428.
  121. 1 2 Kapur S, Seeman P (2002). "NMDA receptor antagonists ketamine and PCP have direct effects on the dopamine D(2) and serotonin 5-HT(2)receptors-implications for models of schizophrenia". Molecular Psychiatry. 7 (8): 837–44. doi:10.1038/sj.mp.4001093. PMID 12232776.
  122. 1 2 3 4 5 Can A, Zanos P, Moaddel R, Kang HJ, Dossou KS, Wainer IW, Cheer JF, Frost DO, Huang XP, Gould TD (October 2016). "Effects of Ketamine and Ketamine Metabolites on Evoked Striatal Dopamine Release, Dopamine Receptors, and Monoamine Transporters". The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics. 359 (1): 159–70. doi:10.1124/jpet.116.235838. PMC 5034706. PMID 27469513.
  123. 1 2 Jordan S, Chen R, Fernalld R, Johnson J, Regardie K, Kambayashi J, Tadori Y, Kitagawa H, Kikuchi T (July 2006). "In vitro biochemical evidence that the psychotomimetics phencyclidine, ketamine and dizocilpine (MK-801) are inactive at cloned human and rat dopamine D2 receptors". European Journal of Pharmacology. 540 (1–3): 53–6. doi:10.1016/j.ejphar.2006.04.026. PMID 16730695.
  124. ↑ Hirota K, Hashimoto Y, Lambert DG (December 2002). "Interaction of intravenous anesthetics with recombinant human M1-M3 muscarinic receptors expressed in chinese hamster ovary cells". Anesth Analg. 95 (6): 1607–10, table of contents. doi:10.1097/00000539-200212000-00025. PMID 12456425. S2CID 25643394.
  125. 1 2 3 4 5 6 Yamakura T, Chavez-Noriega LE, Harris RA (April 2000). "Subunit-dependent inhibition of human neuronal nicotinic acetylcholine receptors and other ligand-gated ion channels by dissociative anesthetics ketamine and dizocilpine". Anesthesiology. 92 (4): 1144–53. doi:10.1097/00000542-200004000-00033. PMID 10754635. S2CID 23651917.
  126. ↑ Ho MF, Correia C, Ingle JN, Kaddurah-Daouk R, Wang L, Kaufmann SH, Weinshilboum RM (June 2018). "Ketamine and ketamine metabolites as novel estrogen receptor ligands: Induction of cytochrome P450 and AMPA glutamate receptor gene expression". Biochemical Pharmacology. 152: 279–292. doi:10.1016/j.bcp.2018.03.032. PMC 5960634. PMID 29621538.
  127. 1 2 Nishimura M, Sato K, Okada T, Yoshiya I, Schloss P, Shimada S, Tohyama M (March 1998). "Ketamine inhibits monoamine transporters expressed in human embryonic kidney 293 cells". Anesthesiology. 88 (3): 768–74. doi:10.1097/00000542-199803000-00029. PMID 9523822. S2CID 30159489.
  128. ↑ Zhao Y, Sun L (November 2008). "Antidepressants modulate the in vitro inhibitory effects of propofol and ketamine on norepinephrine and serotonin transporter function". J Clin Neurosci. 15 (11): 1264–9. doi:10.1016/j.jocn.2007.11.007. PMC 2605271. PMID 18815045.
  129. ↑ Chen X, Shu S, Bayliss DA (January 2009). "HCN1 channel subunits are a molecular substrate for hypnotic actions of ketamine". The Journal of Neuroscience. 29 (3): 600–9. doi:10.1523/JNEUROSCI.3481-08.2009. PMC 2744993. PMID 19158287.
  130. ↑ da Costa FL, Pinto MC, Santos DC, Carobin NV, de Jesus IC, Ferreira LA, Guatimosim S, Silva JF, Castro Junior CJ (December 2020). "Ketamine potentiates TRPV1 receptor signaling in the peripheral nociceptive pathways". Biochemical Pharmacology. 182 114210. doi:10.1016/j.bcp.2020.114210. PMID 32882205. S2CID 221497233.
  131. 1 2 3 4 Tyler MW, Yourish HB, Ionescu DF, Haggarty SJ (June 2017). "Classics in Chemical Neuroscience: Ketamine". ACS Chemical Neuroscience. 8 (6): 1122–1134. doi:10.1021/acschemneuro.7b00074. PMID 28418641.
  132. ↑ Hirota K, Lambert DG (October 1996). "Ketamine: its mechanism(s) of action and unusual clinical uses". British Journal of Anaesthesia. 77 (4): 441–4. doi:10.1093/bja/77.4.441. PMID 8942324.
  133. ↑ Orser BA, Pennefather PS, MacDonald JF (April 1997). "Multiple mechanisms of ketamine blockade of N-methyl-D-aspartate receptors". Anesthesiology. 86 (4): 903–17. doi:10.1097/00000542-199704000-00021. PMID 9105235. S2CID 2164198.
  134. ↑ Lodge D, Mercier MS (September 2015). "Ketamine and phencyclidine: the good, the bad, and the unexpected". British Journal of Pharmacology. 172 (17): 4254–76. doi:10.1111/bph.13222. PMC 4556466. PMID 26075331.
  135. 1 2 Kraus C, Rabl U, Vanicek T, Carlberg L, Popovic A, Spies M, Bartova L, Gryglewski G, Papageorgiou K, Lanzenberger R, Willeit M, Winkler D, Rybakowski JK, Kasper S (March 2017). "Administration of ketamine for unipolar and bipolar depression". International Journal of Psychiatry in Clinical Practice. 21 (1): 2–12. doi:10.1080/13651501.2016.1254802. PMID 28097909. S2CID 35626369.
  136. 1 2 Bartova L, Vogl SE, Stamenkovic M, Praschak-Rieder N, Naderi-Heiden A, Kasper S, Willeit M (November 2015). "Combination of intravenous S-ketamine and oral tranylcypromine in treatment-resistant depression: A report of two cases". European Neuropsychopharmacology. 25 (11): 2183–4. doi:10.1016/j.euroneuro.2015.07.021. PMID 26302763. S2CID 39039021.
  137. ↑ Seeman P, Guan HC (November 2008). "Phencyclidine and glutamate agonist LY379268 stimulate dopamine D2High receptors: D2 basis for schizophrenia". Synapse. 62 (11): 819–28. doi:10.1002/syn.20561. PMID 18720422. S2CID 206519749.
  138. ↑ Seeman P, Guan HC, Hirbec H (August 2009). "Dopamine D2High receptors stimulated by phencyclidines, lysergic acid diethylamide, salvinorin A, and modafinil". Synapse. 63 (8): 698–704. doi:10.1002/syn.20647. PMID 19391150. S2CID 17758902.
  139. ↑ The Role of Brain Dopamine. Springer Science & Business Media. 6 December 2012. pp. 23–. ISBN 978-3-642-73897-5.
  140. ↑ Krystal JH, Karper LP, Seibyl JP, Freeman GK, Delaney R, Bremner JD, Heninger GR, Bowers MB, Charney DS (March 1994). "Subanesthetic effects of the noncompetitive NMDA antagonist, ketamine, in humans. Psychotomimetic, perceptual, cognitive, and neuroendocrine responses". Archives of General Psychiatry. 51 (3): 199–214. doi:10.1001/archpsyc.1994.03950030035004. PMID 8122957.
  141. ↑ Hergovich N, Singer E, Agneter E, Eichler HG, Graselli U, Simhandl C, Jilma B (May 2001). "Comparison of the effects of ketamine and memantine on prolactin and cortisol release in men. a randomized, double-blind, placebo-controlled trial". Neuropsychopharmacology. 24 (5): 590–3. doi:10.1016/S0893-133X(00)00194-9. PMID 11282259.
  142. 1 2 Rabiner EA (May 2007). "Imaging of striatal dopamine release elicited with NMDA antagonists: is there anything there to be seen?". Journal of Psychopharmacology. 21 (3): 253–8. doi:10.1177/0269881107077767. PMID 17591653. S2CID 23776189.
  143. 1 2 Sanacora G, Frye MA, McDonald W, Mathew SJ, Turner MS, Schatzberg AF, Summergrad P, Nemeroff CB (April 2017). "A Consensus Statement on the Use of Ketamine in the Treatment of Mood Disorders". JAMA Psychiatry. 74 (4): 399–405. doi:10.1001/jamapsychiatry.2017.0080. PMID 28249076. S2CID 28320520.
  144. ↑ Idvall J, Ahlgren I, Aronsen KR, Stenberg P (December 1979). "Ketamine infusions: pharmacokinetics and clinical effects". Br J Anaesth. 51 (12): 1167–73. doi:10.1093/bja/51.12.1167. PMID 526385.
  145. ↑ Domino EF, Zsigmond EK, Domino LE, Domino KE, Kothary SP, Domino SE (February 1982). "Plasma levels of ketamine and two of its metabolites in surgical patients using a gas chromatographic mass fragmentographic assay". Anesth Analg. 61 (2): 87–92. doi:10.1213/00000539-198202000-00004. PMID 7198883. S2CID 27596215.
  146. ↑ White PF, Schüttler J, Shafer A, Stanski DR, Horai Y, Trevor AJ (February 1985). "Comparative pharmacology of the ketamine isomers. Studies in volunteers". Br J Anaesth. 57 (2): 197–203. doi:10.1093/bja/57.2.197. PMID 3970799.
  147. ↑ Stenberg P, Idvall J (July 1981). "Does ketamine metabolite II exist in vivo?". Br J Anaesth. 53 (7): 778. doi:10.1093/bja/53.7.778. PMID 7248132.
  148. ↑ Mao J (19 April 2016). Opioid-Induced Hyperalgesia. CRC Press. pp. 127–. ISBN 978-1-4200-8900-4. Archived from the original on 8 September 2017.
  149. ↑ Li Y, Jackson KA, Slon B, Hardy JR, Franco M, William L, Poon P, Coller JK, Hutchinson MR, Currow DC, Somogyi AA (August 2015). "CYP2B6*6 allele and age substantially reduce steady-state ketamine clearance in chronic pain patients: impact on adverse effects". Br J Clin Pharmacol. 80 (2): 276–84. doi:10.1111/bcp.12614. PMC 4541975. PMID 25702819.
  150. ↑ Krüger AD (1998). "[Current aspects of using ketamine in childhood]". Anaesthesiologie und Reanimation (in ജർമ്മൻ). 23 (3): 64–71. PMID 9707751.
  151. ↑ Chankvetadze B, Burjanadze N, Breitkreutz J, Bergander K, Bergenthal D, Kataeva O, Fröhlich R, Luftmann H, Blaschke G (2002). "Mechanistic study on the opposite migration order of the enantiomers of ketamine with α- and β-cyclodextrin in capillary electrophoresis". Journal of Separation Science. 25 (15–17): 1155–1166. doi:10.1002/1615-9314(20021101)25:15/17<1155::AID-JSSC1155>3.0.CO;2-M.
  152. ↑ Feng N, Vollenweider FX, Minder EI, Rentsch K, Grampp T, Vonderschmitt DJ. Development of a gas chromatography-mass spectrometry method for determination of ketamine in plasma and its application to human samples. Ther. Drug Monit. 17: 95–100, 1995.
  153. ↑ Parkin MC, Turfus SC, Smith NW, Halket JM, Braithwaite RA, Elliott SP, Osselton MD, Cowan DA, Kicman AT. Detection of ketamine and its metabolites in urine by ultra-high-pressure liquid chromatography-tandem mass spectrometry. J. Chrom. B 876: 137–142, 2008.
  154. ↑ R. Baselt, Disposition of Toxic Drugs and Chemicals in Man, 8th edition, Biomedical Publications, Foster City, CA, 2008, pp. 806–808.
  155. ↑ Corssen G, Domino EF (January–February 1966). "Dissociative anesthesia: further pharmacologic studies and first clinical experience with the phencyclidine derivative CI-581". Anesthesia and Analgesia. 45 (1): 29–40. doi:10.1213/00000539-196601000-00007. PMID 5325977. S2CID 29516392.
  156. ↑ Li L, Vlisides PE (2016). "Ketamine: 50 Years of Modulating the Mind". Frontiers in Human Neuroscience. 10: 612. doi:10.3389/fnhum.2016.00612. PMC 5126726. PMID 27965560.
  157. ↑ Kaump, D. H. (1963). Preclinical toxicological studies on CL-369 (CI-581). Memo of December, 10. https://scholar.google.com/scholar?cluster=11905416599831186898
  158. ↑ Dill, W. A., Chang, T., Peterson, L., & Glazko, A. J. (1963). Metabolic disposition of CI-581 in laboratory animals (unpublished). Parke Davis Research Division. https://scholar.google.com/scholar?cluster=2646239171654748496
  159. ↑ Domino EF, Chodoff P, Corssen G (1965). "Pharmacologic effects of CI-581, a new dissociative anesthetic, in man". Clin Pharmacol Ther. 6 (3): 279–291. doi:10.1002/cpt196563279. hdl:2027.42/116940. PMID 14296024.
  160. ↑ McCarthy DA, Chen G, Kaump DH, Ensor C (1965). "General anesthetic and other pharmacological properties of 2-(o-chlorophenyl)-2-methylamino cyclohexanone HCl (CI-581)". J New Drugs. 5 (1): 21–33. doi:10.1002/j.1552-4604.1965.tb00219.x. PMID 14283065.
  161. 1 2 "Ketamine". Center for Substance Abuse Research (CESAR); University of Maryland, College Park. 29 October 2013. Archived from the original on 12 November 2013. Retrieved 27 July 2014.
  162. ↑ Berman RM, Cappiello A, Anand A, Oren DA, Heninger GR, Charney DS, Krystal JH (February 2000). "Antidepressant effects of ketamine in depressed patients". Biol Psychiatry. 47 (4): 351–4. doi:10.1016/s0006-3223(99)00230-9. PMID 10686270. S2CID 43438286.
  163. ↑ Chaffrey J (16 March 2022). "Yale Researchers Study Potential Treatment for Depression in Patients With Parkinson's Disease". NBC Connecticut. Archived from the original on 19 March 2022. Retrieved 19 March 2022.
  164. ↑ Dhir A (January 2017). "Investigational drugs for treating major depressive disorder". Expert Opinion on Investigational Drugs. 26 (1): 9–24. doi:10.1080/13543784.2017.1267727. PMID 27960559. S2CID 45232796.
  165. ↑ Index Nominum 2000: International Drug Directory. Taylor & Francis. 2000. pp. 584–585. ISBN 978-3-88763-075-1.
  166. ↑ Poisons Standard October 2015 "Poisons Standard". Australian Government. October 2015. Archived from the original on 19 January 2016. Retrieved 6 January 2016.
  167. ↑ Legal status of ketamine in Canada references:
  168. ↑ "Ketamine drug brought under 'Schedule X' to curb abuse". The Times of India. 7 January 2014. Archived from the original on 14 April 2014. Retrieved 2 August 2014.
  169. ↑ Sumitra DR (30 December 2013). "Govt makes notorious 'date rape' drug ketamine harder to buy or sell". The Times of India. Archived from the original on 30 December 2013.
  170. ↑ Baker N (12 February 2014), Response to ACMD recommendation on ketamine (PDF) (Correspondence to Les Iverson [chair of]; Advisory Council on the Misuse of Drugs), Crown copyright; Open Government Licence, archived (PDF) from the original on 28 February 2014, retrieved 21 February 2014.
  171. ↑ Dixon H (12 February 2014). "Party drug ketamine to be upgraded to Class B". The Daily Telegraph. Archived from the original on 9 June 2014. Retrieved 2 August 2014.
  172. ↑ "Home Office requests review of ketamine classification". GOV.UK (in ഇംഗ്ലീഷ്). Retrieved 4 March 2025.
  173. ↑ Marshall DR (13 July 1999). "Schedules of Controlled Substances: Placement of Ketamine into Schedule III [21 CFR Part 1308. Final Rule 99-17803]" (PDF). Rules and Regulations. Federal Register. 64 (133): 37673–5. Archived (PDF) from the original on 5 May 2015.
  174. ↑ "Ketamine could become Class A drug as ministers seek advice". www.bbc.com. 7 January 2025.
  175. ↑ Giannini AJ, Underwood NA, Condon M (November 2000). "Acute ketamine intoxication treated by haloperidol: a preliminary study". American Journal of Therapeutics. 7 (6): 389–91. doi:10.1097/00045391-200007060-00008. PMID 11304647.
  176. ↑ Giannini AJ (1999). Drug Abuse. Los Angeles: Health Information Press. p. 104. ISBN 978-1-885987-11-2.
  177. ↑ References for recreational use in literature:
  178. ↑ Jansen K (2001). Ketamine: Dreams and Realities. Multidisciplinary Association for Psychedelic Studies. pp. 50, 89. ISBN 978-0-9660019-3-8.
  179. 1 2 See Max Daly, 2014, "The Sad Demise of Nancy Lee, One of Britain's Ketamine Casualties," at Vice (online), 23 July 2014, see "The Sad Demise of Nancy Lee, One of Britain's Ketamine Casualties". 23 July 2014. Archived from the original on 7 June 2015. Retrieved 7 June 2015., accessed 7 June 2015.
  180. ↑ "Drug related deaths involving ketamine in England and Wales". A report of the Mortality team, Life Events and Population Sources Division, Office for National Statistics. Government of the United Kingdom. 2013. Archived from the original on 7 June 2015. Retrieved 7 June 2015. and "Deaths Related to Drug Poisoning in England and Wales – Office for National Statistics". Archived from the original on 19 June 2015. Retrieved 7 June 2015., accessed 7 June 2015.
  181. ↑ Bowman E (15 December 2023). "Matthew Perry died from the 'acute effects of ketamine,' autopsy finds". NPR. Archived from the original on 28 December 2023. Retrieved 28 December 2023.
  182. ↑ "Do you know... Ketamine". Knowledge Exchange. Toronto: Centre for Addiction and Mental Health. 2003. Archived from the original on 7 April 2014. Retrieved 27 July 2014.
  183. ↑ Meshkat S, Ho RC, Cao B, Teopiz KM, Rosenblat JD, Rhee TG, Di Vincenzo JD, Ceban F, Jawad MY, McIntyre RS (February 2023). "Biomarkers of ketamine's antidepressant effect: An umbrella review". Journal of Affective Disorders. 323: 598–606. doi:10.1016/j.jad.2022.12.021. PMID 36521662.
  184. ↑ Hartland H, Mahdavi K, Jelen LA, Strawbridge R, Young AH, Alexander L (August 2023). "A transdiagnostic systematic review and meta-analysis of ketamine's anxiolytic effects". Journal of Psychopharmacology. 37 (8): 764–774. doi:10.1177/02698811231161627. PMC 11921208. PMID 37005739.
  185. ↑ Bandeira ID, Lins-Silva DH, Cavenaghi VB, Dorea-Bandeira I, Faria-Guimarães D, Barouh JL, Jesus-Nunes AP, Beanes G, Souza LS, Leal GC, Sanacora G, Miguel EC, Sampaio AS, Quarantini LC (2022). "Ketamine in the Treatment of Obsessive-Compulsive Disorder: A Systematic Review". Harvard Review of Psychiatry. 30 (2): 135–145. doi:10.1097/HRP.0000000000000330. PMID 35267254.
  186. ↑ Kwan AT, Lakhani M, Singh G, Le GH, Wong S, Teopiz KM, Dev DA, Manku AS, Sidhu G, McIntyre RS (November 2024). "Ketamine for the Treatment of Psychiatric Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis". CNS Spectrums. 29 (5): 354–361. doi:10.1017/S1092852924000580. PMID 39564613.
  187. ↑ Billings J, Nicholls H (September 2025). "PTSD and complex PTSD, current treatments and debates: a review of reviews". British Medical Bulletin. 156 (1) ldaf015. doi:10.1093/bmb/ldaf015. PMC 12466117. PMID 41004137.
  188. ↑ Authors, Tran K, MacDougall D (2024). Ketamine for Adults With Substance Use Disorders: Rapid Review. CADTH Health Technology Review. Ottawa (ON): Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health. PMID 38588371.
  189. ↑ Moncrieff J (16 January 2025). "Alternative Approaches: The Good, the Bad and the Worrying: Psychedelics for Depression". Chemically Imbalanced: The Making and Unmaking of the Serotonin Myth. Flint. ISBN 978-1-80399-680-6. Retrieved 16 October 2025.
  190. ↑ Robertson SA, Taylor PM (October 2004). "Pain management in cats—past, present and future. Part 2. Treatment of pain—clinical pharmacology". Journal of Feline Medicine and Surgery. 6 (5): 321–33. doi:10.1016/j.jfms.2003.10.002. PMC 10822209. PMID 15363764. S2CID 25572412.
  191. ↑ Lamont LA (November 2008). "Adjunctive analgesic therapy in veterinary medicine". The Veterinary Clinics of North America. Small Animal Practice. 38 (6): 1187–203, v. doi:10.1016/j.cvsm.2008.06.002. PMID 18954680.
  192. ↑ Stunkard JA, Miller JC (September 1974). "An outline guide to general anesthesia in exotic species". Veterinary Medicine, Small Animal Clinician. 69 (9): 1181–6. PMID 4604091.
  193. ↑ Riviere JE, Papich MG (2009). Veterinary Pharmacology and Therapeutics. John Wiley & Sons. p. 200. ISBN 978-1-118-68590-7. Archived from the original on 8 February 2023. Retrieved 26 December 2021.
  194. ↑ Standard Operating Procedure No. 1 Anesthesia and Analgesia in Rodents, Washington College, 2012, pp. 1–2, archived from the original on 4 August 2013, retrieved 27 November 2015
  195. ↑ Hubbell JA, Muir WW, Sams RA (November 1980). "Guaifenesin: cardiopulmonary effects and plasma concentrations in horses". American Journal of Veterinary Research. 41 (11): 1751–5. doi:10.2460/ajvr.1980.41.11.1751. PMID 7212404.
  196. ↑ Woodall AJ, McCrohan CR (December 2000). "Excitatory actions of propofol and ketamine in the snail Lymnaea stagnalis". Comparative Biochemistry and Physiology. Toxicology & Pharmacology. 127 (3): 297–305. doi:10.1016/S0742-8413(00)00155-9. PMID 11246501.

ബാഹ്യ ലിങ്കുകൾ

[തിരുത്തുക]
"https://ml.wikipedia.org/w/index.php?title=കെറ്റാമൈൻ&oldid=4673219" എന്ന താളിൽനിന്ന് ശേഖരിച്ചത്