ഉമറിന്റെ ഉടമ്പടി

ഉമറിന്റെ ഉടമ്പടി (Pact of Umar), ഉമറിന്റെ നിയമങ്ങൾ, ഉമറിന്റെ കരാർ അല്ലെങ്കിൽ ഉമറിന്റെ ഉടമ്പടിപത്രം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു (അറബി: شروط عمر / عهد عمر / عقد عمر) ക്രി.വ. 637-ൽ ലെവന്റ് പ്രദേശം (സിറിയയും ലെബനോണും) ഉമർ നടത്തിയ ജയത്തിന്റെ കാലത്ത്, മുസ്ലീങ്ങളും മുസ്ലീമല്ലാത്തവരുമായുള്ള ഒരു ഉടമ്പടിയാണ് ഉമറിന്റെ ഉടമ്പടി. പിന്നീട് ഇത് ഇസ്‌ലാമിക നിയമശാസ്ത്രത്തിൽ (ഫിഖ്) ഒരു കാനോണിക്കൽ (അധികൃത) സ്ഥാനം നേടിയതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഉടമ്പടി ധിമ്മികൾ (അഥവാ “സംരക്ഷിത വ്യക്തികൾ”) എന്നറിയപ്പെടുന്ന വിഭാഗത്തിന്റെ അവകാശങ്ങളും നിയന്ത്രണങ്ങളും വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇസ്‌ലാമിക ഭരണത്തിന് കീഴിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന, ഇസ്‌ലാം അംഗീകരിച്ച മുസ്ലീമല്ലാത്ത മതവിഭാഗങ്ങളായ യഹൂദർ, ക്രിസ്ത്യാനികൾ, സരസ്ത്രിയർ (Zoroastrians) എന്നിവരും മറ്റു ചില അംഗീകൃത വിശ്വാസങ്ങളിലെ അനുയായികളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ ഉടമ്പടിക്ക് ഒന്നിലധികം പതിപ്പുകൾ നിലവിലുണ്ട്;

അവയുടെ ഘടനയിലും നിബന്ധനകളിലും വ്യത്യാസങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. പരമ്പരാഗതമായി ഈ ഉടമ്പടി രണ്ടാം റാശിദൂൻ ഖലീഫയായ ഉമർ ഇബ്നുൽ ഖത്താബിനാണ് ആപാദിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ ചില ഇസ്‌ലാമിക നിയമപണ്ഡിതരും പാശ്ചാത്യ പണ്ഡിതരും (Orientalists) ഈ ആപാദനം ചോദ്യം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. അവരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, ഈ ഉടമ്പടി 9-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മുജ്തഹിദുകൾ (ഇസ്‌ലാമിക പണ്ഡിതർ) രൂപപ്പെടുത്തിയതായിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ഉമയ്യദ് ഖലീഫ ഉമർ ഇബ്ന് അബ്ദുൽ അസീസ് (ഉമർ II) എന്നവർക്കാണ് ഇതിന്റെ ഉത്ഭവം ചേരുന്നതെന്നും പറയുന്നു. പൊതുവെ, ഈ ഉടമ്പടിയിൽ മുസ്ലീമല്ലാത്തവർക്കുള്ള (ധിമ്മികൾക്കുള്ള) നിയന്ത്രണങ്ങളുടെ പട്ടികയാണ് പ്രധാനമായും ഉൾക്കൊള്ളുന്നത്.

ഉത്ഭവവും ആധികാരികതയും (Origin and Authenticity)

പാശ്ചാത്യ പണ്ഡിതരുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾ ഉമറിന്റെ ഉടമ്പടിയുടെ ഉത്ഭവവും ആധികാരികതയും സംബന്ധിച്ച് പാശ്ചാത്യ പണ്ഡിതർക്കിടയിൽ വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങളുണ്ട്. ആൻവർ എം. ഇമോൺ (Anver M. Emon) നിരീക്ഷിക്കുന്നത്, ഈ ഗ്രന്ഥം ഉമർ ഇബ്നുൽ ഖത്താബ് (ഉമർ I)ന്റെ ഭരണകാലത്തേതാണോ, അല്ലെങ്കിൽ ധിമ്മ കരാറിന് കൂടുതൽ മാനദണ്ഡപരമായ (normative) പ്രാധാന്യം നൽകുന്നതിനായി പിന്നീടുള്ള കാലത്ത് ഉമറിന്റെ പേരിൽ പിറകേ ചേർത്ത ഒരു സൃഷ്ടിയാണോ എന്ന കാര്യത്തിൽ “ദ്വിതീയ സാഹിത്യത്തിൽ ശക്തമായ ചർച്ചകൾ നിലനിൽക്കുന്നു” എന്നതാണ്. ചില ചരിത്രകാരന്മാർ ഈ രേഖ നൂറ്റാണ്ടുകളോളം വികസിച്ചുവന്ന ഒരു സമാഹാരമാണെന്ന് കരുതുന്നു. ബെർനാഡ് ലൂയിസ് (Bernard Lewis) അഭിപ്രായപ്പെട്ടത്, മുസ്ലീം ചരിത്രപരമ്പര ഈ നിയമങ്ങൾ ഉമർ Iനോട് ആപാദിച്ചാലും, രേഖ തന്നെ “ആധികാരികമാണെന്ന് കരുതാൻ കഴിയില്ല” എന്നതാണ്.

ഈ രേഖയുടെ ഘടനയും വ്യത്യസ്തമാണ്. മുസ്ലീമല്ലാത്തവർ മുസ്ലീം ഭരണാധികാരികൾക്ക് സമർപ്പിക്കുന്ന ഒരു അപേക്ഷയുടെ രൂപത്തിലാണ് ഇത് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്; സംരക്ഷണത്തിന് പകരമായി കീഴടങ്ങൽ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നതായാണ് ഉള്ളടക്കം. എ. എസ്. ട്രിറ്റൺ (A. S. Tritton) Caliphs and Their Non-Muslim Subjects എന്ന കൃതിയിൽ ഇതിന്റെ നിരവധി പതിപ്പുകൾ പുനഃപ്രസിദ്ധീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അവയെല്ലാം “ഈ നിബന്ധനകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഞങ്ങൾക്ക് സുരക്ഷ നൽകുക” എന്ന അഭ്യർത്ഥനയോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്, നിബന്ധനകൾ അംഗീകരിക്കുന്ന പ്രതിജ്ഞയോടെയാണ് അവസാനിക്കുന്നത്. മാർക്ക് ആർ. കോഹൻ (Mark R. Cohen) ഈ രൂപത്തെ മറ്റ് മധ്യകാല കരാറുകളുമായി താരതമ്യം ചെയ്തു. അദ്ദേഹം ഇതിനെ “സംരക്ഷണ ഉത്തരവിന് പകരമായി കീഴടങ്ങൽ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന പരാജിതരുടെ ഒരു അപേക്ഷ” എന്ന രീതിയിൽ വിവരിച്ചു.

രേഖയുടെ വ്യത്യസ്ത പതിപ്പുകൾ വ്യത്യസ്ത വ്യക്തികളെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു. ചിലത് ഉമറിനെയാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; മറ്റു ചിലത് അബൂ ഉബൈദ പോലുള്ള മുസ്ലീം സൈനികാധിപന്മാരെയാണ് അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നത്.[ കോഹൻ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നത്, ഉമർ Iനോട് ഈ ഉടമ്പടി ആപാദിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, “ഈ രേഖയുടെ ഏതൊരു പതിപ്പിനെയും പത്താം അല്ലെങ്കിൽ പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന് മുമ്പുള്ളതായി തീയതി നിശ്ചയിക്കാൻ കഴിയില്ല” എന്നതാണ്. ലൂയിസ് ഇതേപോലെ അഭിപ്രായപ്പെട്ടത്, ഉടമ്പടിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചില നടപടികൾ ആദ്യം ഉമയ്യദ് ഖലീഫ ഉമർ ഇബ്ന് അബ്ദുൽ അസീസ് (ഉമർ II) (ഭരണം: 717–720) കാലഘട്ടത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടതാകാമെന്നാണ്.

പല പണ്ഡിതരും രേഖയിലെ ചില ഘടകങ്ങൾ പിന്നീടുള്ള ചരിത്രവികാസങ്ങളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് വാദിച്ചിട്ടുണ്ട്. നോർമൻ സ്റ്റിൽമാൻ (Norman Stillman) എഴുതിയത്, “ഉടമ്പടിയിലെ പല നിബന്ധനകളും നിയന്ത്രണങ്ങളും കാലക്രമേണ വികസിപ്പിക്കപ്പെട്ടവയാണ്”; ചിലത് ആദ്യകാല ജയങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയും, മുസ്ലീങ്ങൾ സ്ഥിരതാമസം ആരംഭിച്ച ശേഷം മറ്റു ചിലത് ചേർത്തവയുമാണെന്ന് അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. ട്രിറ്റൺ, ഈ ഉടമ്പടി മറ്റ് പ്രാരംഭ കരാറുകളിൽ കാണപ്പെടാത്തതിനാൽ, അതിനെ പിന്നീടുള്ള ഒരു സൃഷ്ടിയായി വിലയിരുത്തി. എന്നാൽ ഡാനിയൽ സി. ഡെന്നറ്റ് (Daniel C. Dennett), അൽ-തബരിയുടെ കൃതിയിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന പതിപ്പ് ഒരു ആധികാരിക പ്രാരംഭ കരാറായിരിക്കാം എന്ന് വാദിച്ചു. അബ്രഹാം പി. ബ്ലോക്ക് (Abraham P. Bloch) അഭിപ്രായപ്പെട്ടത്, ഉമർ I ഒരു സഹിഷ്ണുത പുലർത്തിയ ഭരണാധികാരിയായിരുന്നു, അതിനാൽ “കർശനമായ ഉമറിന്റെ ഉടമ്പടിയുമായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേര് തെറ്റായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുകയാണ്” എന്നതാണ്. തോമസ് വോക്കർ ആർണോൾഡ് (Thomas Walker Arnold) എഴുതി, ഈ ഉടമ്പടി “മറ്റുമതസ്ഥരായ പ്രജകളോടുള്ള ഉമറിന്റെ സൗമ്യമായ പരിഗണനയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നതാണ്”; എന്നാൽ പിന്നീടുള്ള തലമുറകൾ അധിക നിയന്ത്രണങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനോട് ആപാദിച്ചുവെന്നും അദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേർത്തു.

ഉള്ളടക്കം

ഈ ഉടമ്പടിയുടെ ഭാഷയിലും നിബന്ധനകളിലും വ്യത്യാസമുള്ള നിരവധി പതിപ്പുകൾ നിലവിലുണ്ട്.

ഉടമ്പടി:

കരുണാമയനും കൃപാനിധിയുമായ അല്ലാഹുവിന്റെ നാമത്തിൽ. ഇത് അല്ലാഹുവിന്റെ ദാസനും വിശ്വാസികളുടെ നേതാവുമായ `ഉമറിന്, ഫലാന്ന് നഗരത്തിലെ ക്രിസ്ത്യാനികളിൽ നിന്ന് നൽകിയ രേഖയാണ്. നിങ്ങൾ (മുസ്ലീങ്ങൾ) ഞങ്ങളിലേക്കു വന്നപ്പോൾ, ഞങ്ങൾക്കും ഞങ്ങളുടെ മക്കൾക്കും സ്വത്തിനും മതാനുയായികൾക്കും സുരക്ഷ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അതിന്റെ പകരമായി ഞങ്ങൾ ഞങ്ങളോടുതന്നെ ഏർപ്പെടുത്തിയ നിബന്ധനകൾ ഇവയാണ്:

ഞങ്ങളുടെ പ്രദേശങ്ങളിൽ ഒരു മഠമോ, പള്ളിയോ, സന്യാസിയുടെ ആരാധനാലയമോ പണിയുകയില്ല.
നവീകരണം ആവശ്യമായ ആരാധനാലയങ്ങൾ പുനരുദ്ധരിക്കുകയില്ല.
മുസ്ലീങ്ങൾക്കെതിരായ ശത്രുതയ്ക്കായി അവ ഉപയോഗിക്കുകയില്ല.
പകൽ അല്ലെങ്കിൽ രാത്രി ഏതുസമയത്തും വരുന്ന മുസ്ലീങ്ങൾക്ക് ഞങ്ങളുടെ പള്ളികളിൽ വിശ്രമം തടയുകയില്ല.
വഴിപോക്കർക്കും യാത്രക്കാരർക്കുമായി ആരാധനാലയങ്ങളുടെ വാതിലുകൾ തുറന്നുവെക്കും.
അതിഥികളായി വരുന്ന മുസ്ലീങ്ങൾക്ക് മൂന്ന് ദിവസം ഭക്ഷണവും താമസവും നൽകും.
മുസ്ലീങ്ങൾക്കെതിരെ ചാരപ്രവർത്തനം ചെയ്യുന്നവരെ ഞങ്ങളുടെ പള്ളികളിലോ വീടുകളിലോ ഒളിപ്പിക്കുകയില്ല, വഞ്ചനയോ ദ്രോഹമോ നടത്തുകയുമില്ല.
ഞങ്ങളുടെ കുട്ടികളെ ഖുർആൻ പഠിപ്പിക്കുകയില്ല.
ശിർക്ക് (ബഹുദൈവാരാധന) പരസ്യമാക്കുകയില്ല.
ആരെയും ശിർക്കിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുകയില്ല.
ഇസ്‌ലാം സ്വീകരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരെ തടയുകയില്ല.
മുസ്ലീങ്ങളെ ബഹുമാനിക്കും.
അവർ ഇരിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചാൽ, ഞങ്ങൾ ഇരിക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്ന് മാറിനിൽക്കും.
വസ്ത്രം, തലക്കെട്ട്, തുര്ബാൻ, ചെരുപ്പ്, മുടിനടപ്പ്, സംസാരശൈലി, വിളിപ്പേരുകൾ, പദവിനാമങ്ങൾ എന്നിവയിൽ മുസ്ലീങ്ങളെ അനുകരിക്കുകയില്ല.
കുതിരപ്പുറത്തുള്ള സാഡിൽ ഉപയോഗിച്ച് സവാരി ചെയ്യുകയില്ല.
വാൾ ചുമലിൽ തൂക്കുകയില്ല, ആയുധങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയില്ല, ആയുധം കൈവശം വഹിക്കുകയുമില്ല.
ഞങ്ങളുടെ മുദ്രകൾ അറബിയിൽ കൊത്തിവയ്ക്കുകയില്ല.
മദ്യം വിൽക്കുകയില്ല.
തലമുടിയുടെ മുൻഭാഗം മുറിച്ചിരിക്കും
എവിടെയായാലും ഞങ്ങളുടെ പതിവ് വസ്ത്രം ധരിക്കും.
അരയിൽ കെട്ട് (ബെൽറ്റ്) ധരിക്കും.
പള്ളികളുടെ പുറത്ത് ക്രൂശ് ഉയർത്തുകയില്ല.
മുസ്ലീങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്ന വഴികളിലും വിപണികളിലും ഞങ്ങളുടെ മതചിഹ്നങ്ങളോ ഗ്രന്ഥങ്ങളോ പരസ്യമായി പ്രദർശിപ്പിക്കുകയില്ല.
പള്ളികളിൽ മണികൾ ശബ്ദിപ്പിക്കുകയില്ല, അത്യാവശ്യമായാൽ വളരെ നിസ്സാരമായി മാത്രം.
മുസ്ലീങ്ങൾ സമീപത്തുണ്ടായിരിക്കുമ്പോൾ, പള്ളിക്കുള്ളിൽ വിശുദ്ധഗ്രന്ഥങ്ങൾ വായിക്കുമ്പോൾ ശബ്ദം ഉയർത്തുകയില്ല.
ശവസംസ്കാരങ്ങളിൽ പ്രാർത്ഥനയ്ക്കായി ശബ്ദം ഉയർത്തുകയില്ല.
മുസ്ലീങ്ങളുടെ വഴികളിലോ വിപണികളിലോ ശവയാത്രകളിൽ തീപ്പന്തങ്ങൾ തെളിയിക്കുകയില്ല.
മുസ്ലീങ്ങളുടെ ശവക്കുഴികളോടു ചേർന്ന് ഞങ്ങളുടെ മരിച്ചവരെ അടക്കം ചെയ്യുകയില്ല.
മുസ്ലീങ്ങൾ പിടികൂടിയ അടിമകളെ വാങ്ങുകയില്ല.
മുസ്ലീങ്ങൾക്ക് മാർഗനിർദ്ദേശകരായി പ്രവർത്തിക്കും, അവരുടെ വീടുകളിലെ സ്വകാര്യത ലംഘിക്കുകയില്ല.
ഒരു മുസ്ലീത്തിനെയും മർദിക്കുകയില്ല.

സുരക്ഷയും സംരക്ഷണവും ലഭിക്കുന്നതിന് പകരമായി ഞങ്ങൾ ഞങ്ങളോടും ഞങ്ങളുടെ മതാനുയായികളോടും ഏർപ്പെടുത്തിയ നിബന്ധനകളാണ് ഇവ.ഈ വാഗ്ദാനങ്ങളിൽ ഏതെങ്കിലും ഞങ്ങൾ ലംഘിച്ചാൽ, ഞങ്ങൾക്ക് നൽകിയ ധിമ്മ (സംരക്ഷണ വാഗ്ദാനം) റദ്ദായതായി കണക്കാക്കപ്പെടും. അപ്പോൾ കലഹവും കലാപവും നടത്തുന്നവരോട് ചെയ്യാൻ നിങ്ങൾക്ക് അനുവാദമുള്ളതെല്ലാം ഞങ്ങളോടും ചെയ്യാൻ നിങ്ങൾക്ക് അവകാശമുണ്ടായിരിക്കും.

ഇതും കാണുക

ഉമറിന്റെ ഉറപ്പ്
മദീനയുടെ ചാർട്ടർ
മുഹമ്മദിന്റെ അഷ്ടനാമം
ഇസ്ലാമിന്റെ രൂപരേഖ
ഇസ്ലാമിന്റെ ഗ്ലോസറി
ഇസ്ലാമുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ലേഖനങ്ങളുടെ സൂചിക
മതപരമായ ലൈസൻസ്
1782-ലെ സഹിഷ്ണുതയുടെ ശാസനം

Notes

"Islam and the Jews: The Pact of Umar, 9th Century CE". www.bu.edu. Retrieved 2024-04-07.
Cohen, Mark (1994). Under Crescent and Cross: the Jews in the Middle Ages. Princeton, NJ: Princeton University Press. p. 52.
Ipgrave, Michael (2009). Justice and Rights: Christian and Muslim Perspectives. Georgetown University Press. p. 58. ISBN 978-1589017221.
Emon, Anver M. (2012). Religious Pluralism and Islamic Law: Dhimmis and Others in the Empire of Law. Oxford University Press. p. 71. ISBN 9780191637742. Retrieved 19 June 2015.
Lewis, Bernard (1984). The Jews of Islam. Princeton, NJ: Princeton University Press. p. 24.
Tritton, A.S. (2008). Caliphs and Their Non-Muslim Subjects: A Critical Study of the Covenant of 'Umar. London: Routledge. pp. 5, 6.
Cohen, Mark R. (1994). Under Crescent and Cross: the Jews in the Middle Ages. Princeton, NJ: Princeton University Press. p. 57.
Tritton, A.S. (2008). Caliphs and Their Non-Muslim Subjects. London: Routledge. p. 6.
Cohen, Mark R. (1994). Under Crescent and Cross. Princeton, NJ: Princeton University Press. p. 55.
Stillman, Norman (1979). The Jews of Arab Lands: A History and Source Book. Philadelphia, PA: The Jewish Publication Society of America. p. 25.
Abraham P. Bloch, One a Day: An Anthology of Jewish Historical Anniversaries for Every Day of the Year, p. 314. ISBN 0881251089.
Walker Arnold, Thomas (1913). Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith (PDF). Constable & Robinson Ltd. p. 73. Archived from the original (PDF) on 2021-03-31. Retrieved 2026-01-10. It is in harmony with the same spirit of kindly consideration for his subjects of another faith, that 'Umar is recorded to have allowed an allowance of money and food to be made to some Christian lepers, apparently out of the public funds.; (https://dl.wdl.org/17553/service/17553.pdf Archived 2021-03-31 at the Wayback Machine])
Walker Arnold, Thomas (1913). Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith. Constable & Robinson Ltd. p. 57. A later generation attributed to 'Umar a number of restrictive regulations which hampered the Christians in the free exercise of their religion, but De Goeje and Caetani have proved without doubt that they are the invention of a later age; (online)
Ibn Kathir. Tafsir ibn Kathir (Abridged) - Paying Jizyah is a Sign of Kufr and Disgrace.
al Turtushi, Siraj al Muluk, Cairo 1872, pp 229-230.
The Caliphs And Their Non Muslim Subjects, A. S. TRITTON MUSLIM UNIVERSITY, ALIGARH, HUMPHREY MILFORD, OXFORD UNIVERSITY PRESS, 1930, p.5
Medieval Sourcebook: Pact of Umar, 7th Century? The Status of Non-Muslims Under Muslim Rule Archived 16 ഏപ്രിൽ 2016 at the Wayback Machine Paul Halsall Jan 1996
The Jews of Iran in the nineteenth century [electronic resource]: aspects of history, community, and culture / by David Yeroushalmi. Leiden; Boston : Brill, 2009.
Marcus, Jacob (1999). The Jew in the Medieval World: A Sourcebook, 315-1791. p. 13-15. ISBN 978-0878202096.

References

Thomas, David; Roggema, Barbara (30 November 2009). Christian-Muslim Relations: A Bibliographical History (600-900). BRILL. ISBN 978-90-04-16975-3. Retrieved 18 November 2012.
Meri, Josef W. (2005). Medieval Islamic Civilization. Routledge. ISBN 9780415966900.
Roggema, Barbara (2009). The Legend of Sergius Baḥīrā: Eastern Christian Apologetics and Apocalyptic in Response to Islam. BRILL. ISBN 978-90-04-16730-8. Retrieved 28 December 2012.
Peri, ʻOded (2001). Christianity Under Islam in Jerusalem: The Question of the Holy Sites in Early Ottoman Times. BRILL. ISBN 978-90-04-12042-6. Retrieved 28 December 2012.
Mark R. Cohen, and Norman A Stillman, “The Neo-Lachrymose Conception of Jewish-Arab History,”
Abu-Munshar, Maher Y. (2007-09-15). Islamic Jerusalem and its Christians: a history of tolerance and tensions. Tauris Academic Studies. ISBN 9781845113537.
Ibn Kathir. Tafsir Ibn Kathir (Abridged). Dar-us-Salam Publications. ISBN 1591440203.

External links

Text of one version of the Pact, in Arabic and translated into French Archived 13 നവംബർ 2019 at the Wayback Machine, commentary and translation by Ahmed Oulddali (2012).